Φθόνος

IMG_0876

Φθόνος: έντονη ζήλεια (για την υπεροχή ή την επιτυχία του άλλου), συχνά με την επιθυμία να του συμβεί κακό.
Συνώνυμο: ζηλοφθονία. (Ορισμός από λεξικό την νέας Ελληνικής γλώσσα του Γ.Μπαμπινιώτη).

Πως τελικά μάθαμε να ζηλεύουμε και να φθονούμε; Ανθρώπινη εγγενής ιδιότητα – ένστικτο ή μαθημένη στάση ζωής;

Ήμασταν μικροί, παιδιά. Συνήθως εκεί αρχίζουν όλα. Ο Γιώργος είχε καλύτερο παιχνίδι από το δικό μας. Η Μαρία ήταν καλύτερη μαθήτρια και συνεχώς όλοι την επαινούσαν. Το πρώτο συναίσθημα ζήλειας που αισθανθήκαμε. Και μετά ο συμφοιτητής μας που κέρδισε υποτροφία, ο φίλος μας που βρήκε την δουλειά των ονείρων μας, ο γείτονας που αγόρασε πολυτελές αυτοκίνητο. Και πάλι ζήλεια. Όμως ποιος παραδέχεται πως ζήλεψε;
Μάθαμε να συγκρινόμαστε με τους άλλους, να πρέπει να γίνουμε καλύτεροι γιατί δεν είμαστε αρκετά καλοί. Μάθαμε να είμαστε ανταγωνιστικοί για να επιβιώσουμε και παράλληλα να δεχόμαστε επικρίσεις: «Είναι απαράδεκτο να ζηλεύεις, είναι ανεπίτρεπτο να θες να είσαι ο καλύτερος» και πολλά άλλα.
Διπλά και αντιφατικά μηνύματα, από την οικογένεια, το σχολείο την ίδια την κοινωνία στην οποία ζούμε.

Σε αυτό το σημείο, σημασία έχει ο διαχωρισμός του φθόνου από την ζήλεια, η οποία δεν περιλαμβάνει απαραίτητα την κακία και συνδέεται περισσότερο με την ανησυχία και τον φόβο του να χάσουμε κάτι που έχουμε, παρά του να επιθυμούμε κάποιος άλλος να πάθει κακό.
Ενδεχομένως, σε μια ήπια μορφή, η ζήλεια μπορεί να λειτουργήσει και ως κίνητρο για προσωπική ανέλιξη και εξέλιξη.

Ο φαύλος κύκλος του φθόνου που ακολουθείται συνήθως είναι ο εξής: θυμός, ενοχή (για το ότι νιώσαμε φθόνο), μείωση της αυτοεκτίμησης και αυτοπεποίθησης. Και πάλι από την αρχή. Σε πολλές  περιπτωσεις, δεν αντιλαμβανόμαστε καν εμείς οι ίδιοι πως βιώνουμε αισθήματα φθόνου, καθώς αυτό συμβαίνει ασυνείδητα. Όπως λοιπόν και πολλά άλλα συναισθήματα, οφείλουμε να έρθουμε σε επαφή με τον εσωτερικό μας κόσμο, να αναγνωρίσουμε τον φθόνο ώστε μετέπειτα να τον διαχειριστούμε. Αιτίες του φθόνου, όπως προαναφέρθηκε, είναι σαφως ελλείψεις και στερήσεις, υλικές και συναισθηματικές, κατά την παιδική ηλικία, αίσθηση παραμέλησης, είσπραξη αδιαφορίας από τους σημαντικούς άλλους, σύγκριση με τους άλλους δίνοντας έμφαση στη δίκη μας «κατωτερότητα» κλπ. Βέβαια ο φθόνος ενυπάρχει και στην ανθρώπινη φύση. Παρά ταύτα οφείλουμε να είμαστε έτοιμοι να τον αντιμετωπίσουμε όταν εμφανιστεί και όχι απλά να βρίσκουμε δικαιολογίες. Καλό είναι να «δουλέψουμε» με τον εαυτό μας έτσι ώστε να μην διαιωνίζονται αυτού του είδους τα συναισθήματα, τα οποία αρχικά φθείρουν εμάς τους ίδιους και μετέπειτα τους γύρω μας.

Διαχείριση του φθόνου

Ο φθόνος μπορεί να αντιμετωπιστεί με το να εστιάσουμε στον εαυτό μας και να δημιουργήσουμε προσωπικούς στόχους. Θέτοντας λοιπόν στόχους και εν συνέχεια επιτυγχάνοντας τους αισθανόμαστε ικανοποίηση με τον εαυτό μας. Αποτέλεσμα αυτού είναι η αναπτέρωση της αυτοεκτίμησης μας. Το γεγονος αυτό μας κάνει να μην έχουμε πλέον την ανάγκη, να μην επιθυμούμε και να μην ευχόμαστε την αποτυχία των άλλων για να επιβεβαιωθούμε εμείς οι ίδιοι και να νιώσουμε καλύτερα από την δυσκολία τους. Ένας άλλος τρόπος, είναι η αποφυγή των συγκρίσεων και η εστιάση στην μοναδικότητα μας. Ο κάθε άνθρωπος ξεκινά από διαφορετική αφετηρία και με διαφορετικές προσλαμβάνουσες. Φυσικά οφείλουμε να προσπαθήσουμε να αλλάξουμε όσα επιθυμούμε και όσα είναι δυνατό να αλλάξουν, όμως σημαντική είναι και η αποδοχή εκείνων που δεν αλλάζουν. Πολλές φορές η ικανοποίηση έρχεται και όταν απολαμβάνουμε αυτά που διαθέτουμε, χωρίς να σκεφτόμαστε συνεχώς όσα δεν διαθέτουμε. Δεν είναι ανέφικτο και ακατόρθωτο, αρκεί να προσπαθούμε με σωστό και θεμιτό τρόπο. Επομενως, αντί να προσπαθούμε να γίνουμε καλύτεροι από τους άλλους, εύλογο θα ήταν να προσπαθησουμε να γίνουμε καλύτεροι από την προηγούμενη εκδοχή του εαυτού μας.

[ Ο φθόνος είναι το έλκος της ψυχής • Σωκράτης ]

[ Ενόσω, λοιπόν, βρίσκονταν στον αγρό, επιτέθηκε ο Κάιν στον Άβελ τον αδελφό του και τον σκότωσε. (Γένεση 4:4-8).
Εξαιτίας του φθόνου έγινε ο πρώτος φόνος πάνω στη γη. Ο Κάιν σκότωσε τον Άβελ από ζήλεια, διότι διέκρινε ότι ο Θεός δεχόταν περισσότερο τη θυσία του αδελφού του ]

Αγγελική Τσαγκαράκη | Ψυχολόγος
Ν.Καζαντζάκη 13 | 71202 | Ηράκλειο Κρήτης
📞 697 2603645 • 2810 226993
http://www.angelikitsagkaraki.com

Πένθος

IMG_0737.JPG1. Οδύνη για το θάνατο ενός αγαπημένου προσώπου.
2. Δημόσια και επίσημη εκδήλωση θλίψης για το θάνατο κάποιου για συγκεκριμένο χρονικό διάστημα.
Ετυμολογία: παράλληλος τύπος του πάθ-ος (βλέπε τον παρακείμενο πέ-πονθ-α του πάσχω).

Το πένθος προϋποθέτει μια απώλεια. Κάτι χάνεται, κάποιος φεύγει. Όχι δεν αφορά μόνο τον θάνατο, αφορά κάθε τέλος, κάθε μικρό και κάθε μεγάλο τέλος.
Το πένθος συντροφεύει και την αλλαγή. Την δύσκολη αλλαγή.

Πολλές θεωρίες και ορισμοί υπάρχουν για το πένθος (Freud, Bowlby, Parkes, Worden, Kübler-Ross) και ακόμα η βιβλιογραφία δεν έχει οδηγηθεί στον επικρατέστερο. Ζήτημα αποτελεί και το γεγονός για το αν υπάρχει μιά τυπική ή μια παθολογική διεργασία και τρόπος για να πενθήσει κάποιος.
Σύμφωνα με τον Freud, οι άνθρωποι αναπτύσσουν μεταξύ τους συναισθηματικούς δεσμούς, τους οποίους ονομάζει «κάθεξη». Το πένθος που ακολουθεί έναν θάνατο ονομάζεται «αποκάθεξη». Η διαδικασία της αποκάθεξης χαρακτηρίζεται από μια προσπάθεια λύσης των συναισθηματικών δεσμών με τον θανόντα. Στην όλη αυτή διαδικασία λαμβάνουν χώρα μια σειρά αντιπαραθέσεων με την απώλεια και καταληκτικός στόχος είναι η αποδοχή της πραγματικότητας της απώλειας αυτής.

Μια επίσης εμπεριστατωμένη θεωρία για το πένθος είναι αυτή της Kübler-Ross. Η θεωρία περιλαμβάνει πέντε στάδια – φάσεις, αντιδράσεις του ατόμου στον θάνατο ή την απώλεια:
1. Άρνηση, η οποία μπορεί να αφορά τα γεγονότα και τις επιπτώσεις του θανάτου ή της απώλειας, ή και την πιθανότητα επικείμενου θανάτου.
2. Θυμός, που περιλαμβάνει και αλλά συναισθήματα, όπως το αίσθημα της αδικίας, των ενόχων, απώλειας ελέγχου κλπ.
3. Διαπραγμάτευση, με κάποιον σημαντικό άλλο (π.χ. τον γιατρό ή τον Θεό)
4. Θλίψη, ή κατάθλιψη.
5. Αποδοχή, το άτομο συμφιλιώνεται με το θάνατο, έχοντας τακτοποιήσει όσο γίνεται διαφορά εκκρεμότητες.

Αυτά τα στάδια έχουν εφαρμογή σε οποιαδήποτε μορφή καταστροφικής προσωπικής απώλειας (υγεία, εργασία, εισόδημα, ελευθερία). Αυτό μπορεί να περιλαμβάνει το θάνατο ενός αγαπημένου προσώπου, το διαζύγιο, τον εθισμό σε ουσίες κλπ. Τα βήματα – στάδια δεν έρχονται απαραιτήτως στη σειρά που σημειώνεται ανωτέρω, ούτε βιώνονται όλα τα βήματα από όλους. Σε κάθε περίπτωση όμως, το άτομο θα περάσει τουλάχιστον δύο από αυτά τα στάδια. Το μοντέλο αυτό γενικεύεται και για περιπτώσεις οποιασδήποτε σημαντικής προσωπικής αλλαγής. Η αλλαγή στις περιστάσεις δεν χρειάζεται πάντα να είναι αρνητική, απλώς αρκετά σημαντική ώστε να προκαλέσει μια αντίδραση θλίψης στην απώλεια.

Ο θάνατος, ή η απώλεια ενός ανθρώπου ή μίας σημαντικής σχέσης, μια σοβαρή αλλαγή στην υγεία, δίνει την αίσθηση στο άτομο πως χάνει κάτι από την ίδια του την υπόσταση, τον ίδιο του τον εαυτό. Για παράδειγμα ένας άνθρωπος χάνοντας τους γονείς του αμέσως αισθάνεται να χάνει και την ιδιότητα του ως γιος ή κόρη, χάνει επομένως ένα κομμάτι από την ίδια του την ταυτότητα και των στοιχείων που την προσδιορίζουν. Πάντα λοιπόν θα χάνουμε και κάτι από εμάς, πάντα ένα κομμάτι μας δεν θα είναι πια το ίδιο.

Βοηθητικές ενέργειες στην διαδικασία πένθους:

  • Μπορούμε με άμεσο τρόπο να εκφράσουμε την συμπάθεια μας για το συμβάν και την κατάσταση που βιώνει το άτομο.
  • Να αναγνωρίσουμε πως κατανοούμε αλλά δεν μπορούμε απόλυτα να βιώσουμε και να έρθουμε στην θέση του ατόμου που έχει χάσει ένα δικό του άνθρωπο ή έχει αποχωριστεί από μια σημαντική για εκείνο σχέση στην παρούσα φάση.
  • Να μιλάμε για τον θανόντα με το όνομα του, ή σε περίπτωση που δεν έχουμε να κάνουμε με θάνατο να αναφερόμαστε στο οποίο συμβάν ξεκάθαρα χωρίς υπεκφυγές.
  • Να μην αποφεύγονται αλλά να τίθενται ερωτήσεις σχετικά με τις συνθήκες γύρω από το γεγονός που έχει λάβει χώρα.
  • Κυρίως να ρωτάμε πως νιώθει και ποια είναι τα συναισθήματα του ατόμου.

Η τελευταία ενέργεια ίσως είναι και η σημαντικότερη καθώς αυτό που έχει σημασία είναι να δώσουμε χώρο και χρόνοστον άνθρωπο που πενθεί να εκφραστεί με τον τρόπο που εκείνος θεωρεί κατάλληλο, χωρίς προσπάθεια χειραγώγησης προς μία κατεύθυνση. Η έκφραση των συναισθημάτων χρειάζεται να ενθαρρύνεται και να μην αποτρέπεται. Τόσο τα έντονα συναισθήματα όσο και και οι αντιδράσεις παγώματος ή απόσυρσης είναι εξίσου και μάλλον απαραίτητες στην διαδικασία του πένθους.

[ Καί τό πιάνο, σά μαῦρο φέρετρο κλεισμένο. Δέν τολμᾶς νά τ’ ἀνοίξεις.
Ὅλο νά προσέχεις, νά προσέχεις, μήν πέσουν, μήν πέσεις. Δἐν ἀντέχω.
Ἄφησέ με νἄρθω μαζί σου.

Τοῦτο τό σπίτι, παρ’ ὅλους τούς νεκρούς του, δέν ἐννοεῖ νά πεθάνει.
Ἐπιμένει νά ζεῖ μέ τούς νεκρούς του
νά ζεῖ ἀπ’ τούς νεκρούς του
νά ζεῖ ἀπ’ τή βεβαιότητα τοῦ θανάτου του
καί νά νοικοκυρεύει ἀκόμη τούς νεκρούς του σ’ ἑτοιμόρροπα κρεββάτια
καί ράφια.
Ἄφησέ με νἄρθω μαζί σου.

Απόσπασμα από τη Σονάτα του Σεληνόφωτος του Γιάννη Ρίτσου ]

Αγγελική Τσαγκαράκη | Ψυχολόγος
Ν.Καζαντζάκη 13 | 71202 | Ηράκλειο Κρήτης
📞 697 2603645 • 2810 226993
http://www.angelikitsagkaraki.com

Θυμός

IMG_0709[Με βλέμματα και λέξεις χτίζεται ο θυμός. Σιγά σιγά και όχι στη μεγάλη ένταση, στην ένταση ξεσπάς και ησυχάζεις. Στην ησυχία και στην υπομονή. Κάθε φορά που το βλέμμα προσπαθεί να προσβάλλει, να διαλύσει. Σιγά σιγά χτίζεται και μετά απότομα έρχεται εκείνη η στιγμή που όλα όσα είχες μαζεμένα, προσβολές και απαξίωση, και πόνος, όλα ξεσπάνε σαν κύμα, σαν τεράστιο κύμα]

Έρχονται και φεύγουν οι άνθρωποι, αισθάνονται θυμό. Άλλοι τον εκφράζουν και έρχεται σαν τεράστιο κύμα, που ξεσπάει σε όλους. Άλλοι τον κρύβουν μέσα τους και το τεράστιο κύμα έρχεται και ξεσπάει σε εκείνους, στους ίδιους. Και τους πνιγεί. Κάποιοι ζητούν βοήθεια διότι δεν μπορούν να σταματήσουν τον θυμό που τους οδηγεί εκεί που δεν θέλουν. Και κάποιοι θέλουν να μπορέσουν να τον εκφράσουν ώστε να τους οδηγήσει εκεί που θα ήθελαν.
Τι είναι ο θυμός τελικά; Μια μάσκα μπροστά από μία θλίψη, μία προσβολή, μιά άρνηση, μία απογοήτευση, έναν κίνδυνο, μία απώλεια, μία απειλή, ένα φόβο, έναν πόνο, έναν εξευτελισμό και μία σιωπή. Ή μήπως πολλές σιωπές;

Θυμός:

  1.  ισχυρό συναίσθημα δυσαρέσκειας ή και εχθρότητας απέναντι σε κάποιον ή κάτι που μας επηρεάζει αρνητικά και μπορεί να προκαλέσει έντονες και καμιά φορά βίαιες αντιδράσεις.
  2. < πρωτοελληνική tʰūmós (καπνός, αναπνοή, ψυχή) < ινδοευρωπαϊκή (ρίζα)*dʰuh₂mós ‎(καπνός)

Ο θυμός όντας μια μάσκα που αποκρύπτει πολλά πρόσωπα, δεν έχει εξ’ορισμού πρόσημο, δεν είναι θετικός ή αρνητικός. Η σημασία που του αποδίδεται πάντα συνοδεύει την συγκεκριμένη κατάσταση στην οποία εκδηλώνεται. Εκφράζεται είτε παθητικά είτε επιθετικά.
Στην παθητική έκφραση του ο θυμός μπορεί να παρουσιαστεί με επιφυλακτικότητα και απάθεια. Με αυτόν τον τρόπο το άτομο προσπαθεί να αποφύγει το συναίσθημα θυμού και ενδεχομένως να το εκδηλώνει με άλλου τύπου συμπεριφορές π.χ. εθισμούς, υπερφαγία, καταναγκασμούς κλπ. Ο θυμός έρχεται και μέσα από συμπεριφορές αυτοθυσίας και υπερβολικής δεκτικότητας. Το άτομο διατίθεται με αυταπάρνηση στο να εξυπηρετήσει και να προσαρμοστεί παντελώς στην βούληση του άλλου. Αυτή η στάση υπονομεύει το ίδιο το άτομο που την υιοθετεί, καθώς συνεχώς συμμορφώνεται στην θέληση του άλλου, παραγκωνίζοντας τις δικές του ανάγκες. Επομένως αρνούμενο την βοήθεια των άλλων βιώνει μια διαρκή απογοήτευση. Στην συγκεκριμένη περίπτωση το άτομο πιθανώς ασυνείδητα δεν αντιλαμβάνεται πως συσσωρεύει θυμό, μέσα από την άνευ όρων δοτικότητα του και την συνεχή μη ανταπόκριση των άλλων.
Στην επιθετική έκφραση του ο θυμός έρχεται με τις γνωστές σε όλους μας συμπεριφορές. Σκληρότητα, πικρία, ευερεθιστότητα, μανία, κατηγορίες και επικριτική διάθεση, νευρικότητα, έλλειψη ενσυναίσθησης κλπ.

Κάνοντας εικόνα και αφού φανταστούμε τον θυμό σαν κύμα, διαπιστώνουμε πως υπάρχουν περιπτώσεις που το κύμα χρειάζεται να σκάσει στην ακτή για να διώξει ό,τι δεν χρειάζεται να είναι εκεί και περιπτώσεις που χρειάζεται να κατευνάσουμε το κύμα για να μην σαρώσει τα πάντα με τον ερχομό του.

Η διαχείρηση του θυμού σε κάθε περίπτωση δεν είναι μια βραχεία και εύκολη διαδικασία, μπορεί όμως να επιτευχθεί με την συμβολή της ψυχοθεραπείας.

[ Ο καθένας μπορεί να θυμώσει – αυτό είναι εύκολο. Αλλά το να θυμώσει κανείς με το σωστό άτομο, στο σωστό βαθμό και στη σωστή στιγμή, για τη σωστή αιτία και με το σωστό τρόπο – αυτό δεν είναι εύκολο
Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια
]

Αγγελική Τσαγκαράκη | Ψυχολόγος
Ν.Καζαντζάκη 13 | 71202 | Ηράκλειο Κρήτης
📞 697 2603645 • 2810 226993
http://www.angelikitsagkaraki.com