Διαταραχές της Προσωπικότητας: Ιστριονική (Δραματική) Διαταραχή Προσωπικότητας

Διαταραχές της Προσωπικότητας: Ιστριονική (Δραματική) Διαταραχή Προσωπικότητας

Με τον όρο Διαταραχές της Προσωπικότητας εννοούμε τις συμπεριφορές και τις καταστάσεις στις οποίες ένα άτομο διαφοροποιείται από το μέσο όρο ως προς:

• την Γνωστική Λειτουργία (δηλαδή τους τρόπους αντίληψης και ερμηνείας του εαυτού, των άλλων ανθρώπων και γεγονότων.

• την Συναισθηματικότητα (δηλαδή την έκταση, την ένταση, την αστάθεια και την απροσφορότητα της συγκινησιακής απάντησης).

• την Διαπροσωπική Λειτουργικότητα.

• τον Έλεγχο των Παρορμήσεων.

Ουσιαστικά το άτομο παρεκκλίνει από τις προαναφερθείσες νόρμες και από τις προσδοκίες του γενικότερου πολιτισμικού πλαισίου του. Για να διαγνωσθεί ένα άτομο με μία διαταραχή προσωπικότητας χρειάζεται να παρουσιάζονται τα παραπάνω με διάρκεια, συχνότητα και επαναληψιμότητα. Επιπλέον θα πρέπει να προκαλείται από τις καταστάσεις αυτές έκπτωση στην λειτουργικότητα του ατόμου όσον αφορά την κοινωνική, επαγγελματική και προσωπική του ζωή.

Ιστριονική (Δραματική) Διαταραχή Προσωπικότητας – Διάγνωση

Στην Ιστριονική Διαταραχή παρατηρείται ένα διάχυτο πρότυπο υπερβολικήςσυγκινησιακής έκφρασης και επιδίωξης της προσοχής.

Για να διαγνωσθεί το άτομο με Ιστριονική Διαταραχή Προσωπικότητας θα πρέπει να εμφανίζει κάποια από τα εξής ακόλουθα συμπτώματα:

• Αισθάνεται δυσάρεστα σε καταστάσεις στις οποίες δεν αποτελεί το επίκεντρο της προσοχής.

• Η συναλλαγή με τους άλλους χαρακτηρίζεται συχνά, από απρόσφορη, σεξουαλικά αποπλανητική ή προκλητική συμπεριφορά.

• Εκδηλώσεις ευμετάβλητης και ρηχής έκφρασης συγκινήσεων.

• Συνεχής χρήση της φυσικής εμφάνισης για την προσέλκυση προσοχής.

• Διαθέτει τρόπο ομιλίας που είναι υπερβολικά εντυπωσιακός και στερείται λεπτομερειών.

• Αυτοδραματοποίηση, θεατρινισμός και υπερτονισμένη εκφραση συγκινήσεων.

Υποβολιμότητα (δηλαδή επηρεάζεται εύκολα από τους άλλους ή τις περιστάσεις).

• Θεωρεί τις σχέσεις πιο στενές από ότι είναι στην πραγματικότητα.

Κλινική Εικόνα

Το άτομο με Ιστριονική Διαταραχή συνήθως εκφράζει το συναίσθημα του με υπερβολικά δραματικό και θεατρικό τρόπο (συχνά χρησιμοποιούμε γι’αυτό το άτομο τον όρο «drama queen») γεγονός που μπορεί να φέρει τους γύρω του σε άβολη και αμήχανη θέση. Το συναίσθημα του δραματικού ατόμου είναι ευμετάβλητο και εναλλασσόμενο. Η συμπεριφορά του είναι προκλητική με απώτερο στόχο να προκαλέσει και να σαγηνεύσει τους άλλους.

Επί της ουσίας, δυσκολεύεται να εκδηλώσει συναισθηματική εγγύτητα στις ερωτικές του σχέσεις. Συχνά εκδραματίζει ένα ρόλο, μοιάζει δηλαδή σα να πρωταγωνιστεί σε μία θεατρική παράσταση. Χειραγωγεί συναισθηματικά ή αποπλανεί με την συμπεριφορά του τον εκάστοτε σύντροφο του, ενώ ταυτόχρονα μοιάζει εξαρτημένο από αυτόν.

Όσον αφορά τις φιλικές του σχέσεις παρουσιάζονται προβλήματα

με τα άτομα του ιδίου φύλου, λόγω της σεξουαλικά προκλητικής συμπεριφοράς του ή των απαιτήσεων του για συνεχή προσοχή. Το άτομο με Ιστριονική Διαταραχή επιζητά συνεχώς κάτι νέο, αναζητά την διέγερση και τον ενθουσιασμό και έχει την τάση να βαριέται με τη συνήθη ρουτίνα του, με αποτέλεσμα να προσπαθεί να προκαλέσει εντάσεις. Συχνά παραμελεί τις παλιές σχέσεις του προς χάριν νέων σχέσεων και καινούριων γνωριμιών. Αν και συχνά ξεκινά μια εργασία ή ένα έργο με χαρά και ενθουσιασμό, το ενδιαφέρον του μπορεί γρήγορα να μειωθεί.

Στο Ιστριονικό άτομο απουσιάζει η αυθεντικότητα και η αγνή πρόθεση. Είναι συναισθηματικά ασταθές και του είναι πολύ δύσκολο να «συναινέσει», να δεχτεί πράγματα και να κάνει πίσω εκεί που χρειάζεται. Δεν είναι ιδιαίτερα συνεργάσιμο και γενναιόδωρο.

Αιτίες

Όσον αφορά την πρόκληση της Ιστριονικής Διαταραχής, σύμφωνα με έρευνες, παρατηρείται συχνά η εκδήλωση της στα μέλη της ίδιας οικογένειας. Σαφώς και υπάρχει κληρονομικό υπόβαθρο, αλλά μπορεί να εκδηλωθεί και μέσω της μάθησης – μίμησης, για παράδειγμα, το παιδί εκφράζεται και εκδραματίζει όπως η μητέρα, ουσιαστικά δηλαδή επαναλαμβάνει αυτή τη συμπεριφορά.

Όσον αφορά τους κοινωνικούς και περιβαλλοντικούς παράγοντες, η έλλειψη κριτικής ή τιμωρίας στην παιδική ηλικία και η θετική ενίσχυση που δίνεται μόνο όταν ένα παιδί επιτυγχάνει ορισμένες αποδεκτές συμπεριφορές, συμβάλλουν στην εμφάνιση της διαταραχής.

Σχέση μητέρας – παιδιού στη συμβολή για την ανάπτυξη της Ιστριονικής Διαταραχής

Σύμφωνα με την ψυχαναλυτική προσέγγιση το άτομο με Ιστριονική προσωπικότητα παρουσιάζει καθήλωση στο στοματικό* αλλά και στο οιδιπόδειο στάδιο ψυχοσεξουαλικής ανάπτυξης.

Όπως είναι ήδη γνωστό, η μητρική φροντίδα είναι καίριας σημασίας για την ανάπτυξη μιας υγιούς προσωπικότητας. Επομένως, οποιοιδήποτε τριγμοί στην σχέση αυτή έχουν μεγάλη συμβολή στην ανάπτυξη παθολογίας. Για παράδειγμα, μια μητέρα που φροντίζει ιδιαιτέρως και ως επί το πλείστον για την εξωτερική εμφάνιση και την εικόνα της κόρης της, και παραμελεί τις συναισθηματικές της ανάγκες, της δημιουργεί κενά και την οδηγεί σε μια επιφανειακή προσέγγιση των πραγμάτων. Σε αυτές τις περιπτώσεις, το κορίτσι μπορεί να στραφεί στον πατέρα του για την κάλυψη των συναισθηματικών του κενών και αναγκών.

Με αυτόν τον τρόπο όμως έχει ήδη απορρίψει τη μητέρα της, και κατά συνέπεια το γυναικείο φύλο, άρα και ένα κομμάτι του εαυτού της.

Η στροφή προς το ανδρικό πρότυπο την ωθεί στο να ασπαστεί την άποψη ότι σαν γυναίκα είναι αδύναμη, ευάλωτη και χρειάζεται την αποδοχή και τη στήριξη ενός δυνατού άνδρα για να αποκτήσει ταυτότητα και δύναμη.

Ταυτόχρονα όμως μισεί και φθονεί την ανδρική υπεροχή που την καθιστά υποδεέστερη, άρα και πιο «τρωτή» ως προς την ίδια. Επομένως η στρατηγική που ακολουθεί προκειμένου να επιβιώσει, είναι η σύναψη συμμαχίας μέσω χειριστικών διαδικασιών με το «ισχυρό» φύλο. Γι’αυτό το λόγο και συχνά παρατηρούμε γυναίκες που επιδίδονται στο κυνήγι ισχυρών ανδρών προκειμένου να αποκτήσουν μία δανεική αυτοεκτίμηση και αξία, μέσα από εκείνους.

Πεποιθήσεις του Ιστριονικού – Δραματικού ατόμου

Το άτομο αισθάνεται σαν ένα μικρό παιδί φοβισμένο, με αίσθημα μειονεξίας, που δυσκολεύεται να ανταπεξέλθει σ’ ένα κόσμο που κατακλύζεται από τους δυνατούς και ισχυρούς άλλους. Αν και η χειριστική συμπεριφορά γίνεται εύκολα αισθητή σε αυτή τη διαταραχή προσωπικότητας, ωστόσο, κύριος στόχος της είναι το άτομο να γίνει αποδεκτό, να αγαπηθεί να νιώσει ασφάλεια, και όχι να χρησιμοποιήσει τους άλλους κακόβουλα. 

Η χειριστική αυτή συμπεριφορά, έχει να κάνει με την αγωνιώδη προσπάθειά του δραματικού ατόμου να διασφαλίσει ένα καταφύγιο μέσα σε ένα κόσμο στον οποίο νιώθει να υστερεί. Ουσιαστικά προσπαθεί να σταθεροποιήσει την αυτοπεποίθηση του και να κυριαρχήσει σε καταστάσεις δύσκολες, όπως επίσης και να εκφράσει την ασυνείδητη εχθρότητά του.

Μέσα από αυτή την «οδό», η αυτοεκτίμηση έρχεται ως συνέπεια που προκύπτει είτε από την επιλογή ενός δυναμικού συντρόφου, είτε μέσω της διαδικασίας της «αντιστροφής». Δηλαδή, συχνά επιλέγει να σώσει το «φοβισμένο παιδί» που κρύβει μέσα του, μέσω «ανιδιοτελών» ενεργειών διάσωσης των άλλων.

Η ματαιοδοξία και η σαγήνη που επιθυμεί να ασκήσει στους άλλους, αποτελούν την κινητήρια δύναμη της επιβεβαίωσης και συντήρησης της προσωπικής τους εκτίμησης.

Όσον αφορά την εξουσία, αυτή αποτελεί μια ιδιότητα που προκαλεί φόβο στο άτομο με Ιστριονική Διαταραχή, όταν την αναγνωρίζει στον άλλο απέναντί του. Έτσι προσπαθεί να την διαχειρίζεται φαινομενικά χωρίς φόβο, είτε προσπαθώντας να αλλάξει, είτε να «θεραπεύσει» το πρόσωπο που την κατέχει, είτε ακόμα προκαλώντας το, την ίδια στιγμή που φοβάται την επιθετικότητα. Αν και η «ατρόμητη» συμπεριφορά είναι κάτι που παρατηρείται έντονα, η δυνατότητα άμεσης αντιπαράθεσης με τα πρόσωπα εξουσίας είναι κάτι που χαρακτηρίζει περισσότερο τη ναρκισσιστική προσωπικότητα παρά την δραματική.

Η επιθυμία του να σαγηνεύσει δεν συνοδεύεται από ρηχό και επιφανειακό συναίσθημα, αλλά κυρίως από την ανάγκη του να μειώσει το άγχος, που του προκαλεί η πιθανότητα απόρριψης ή εκμετάλλευσης. Όταν νιώθει πως δεν ελλοχεύουν αυτοί οι κίνδυνοι τότε μπορεί να εκφράσει γνήσιο συναίσθημα και ενδιαφέρον.

Η ενοχή επίσης, είναι άλλο ένα συναίσθημα που κυριαρχεί στην ψυχοσύνθεση του ατόμου με Ιστριονική Διαταραχή, εξαιτίας της κατανόησης της συνειδητής χειριστικότητάς του, ως προς τους ισχυρούς άλλους, τους οποίους φθονεί αλλά και ταυτόχρονα χρειάζεται. Ενοχή, που υπάρχει και για την μη έκφραση της συγκεκαλυμμένης ανάγκης του για ασφάλεια. Ακόμα και ντροπή, για την ανικανότητά του να αυτονομηθεί, όπως και για την ανάγκη του να χρησιμοποιεί τα «κάλλη» του, τα οποία επί της ουσίας υποτιμά, ως μέσο για τη διασφάλιση της αυτοεκτίμησής του.

Διαφοροδιάγνωση

Παραπλήσια αιτιολογία με την Ιστριονική Διαταραχή συναντάμε και στην περίπτωση της Ναρκισσιστικής Διαταραχής Ποσωπικότητας.

Τα κοινά σημεία της Ιστριονικής και της Ναρκισσιστικής προσωπικότητας αφορούν το κομμάτι της αυτοεκτίμησης, η οποία είναι ελλιπής και στις δύο διαταραχές. Επιπλέον, και του τρόπου με τον οποίο εκφράζεται αυτή η έλλειψη. Τόσο το άτομο με Ναρκισσιστική Διαταραχή όσο και το άτομο με Ιστριονική, επιδεικνύει μία τεράστια ανάγκη να βρίσκεται στο επίκεντρο της προσοχής. Όπως και ο Νάρκισσος, έτσι και ο Ιστριονικός είναι πιθανό να μεγάλωσε σε περιβάλλον συναισθηματικής κακοποίησης, αλλά στο άτομο με Ιστριονική διαταραχή μπορεί να συναντήσουμε και ιστορικό σεξουαλικής κακοποίησης κατά την παιδική ηλικία.

Σε αντίθεση με το Ναρκισσιστή, ο οποίος έχει πολύ ανεπτυγμένο το κομμάτι της λογικής σκέψης προκειμένου να καλύπτει τα συναισθήματά του, το άτομο με Ιστριονική Διαταραχή, έχει τρομερά έντονο και δυνατό συναίσθημα. Δίνει την αίσθηση ότι βιώνει κάθε συναίσθημα σε τεράστιο βαθμό σε σχέση με το μέσο όρο του πληθυσμού, όμως αυτά τα συναισθήματα στερούνται βάθους και είναι εξαιρετικά ευμετάβλητα. Οι συναισθηματικές μεταπτώσεις μπορεί να είναι συνεχείς, καταλήγοντας να δίνουν την εικόνα ενός επίπεδου και επιφανειακού ανθρώπου ο οποίος άγεται και φέρεται από τα ανεξέλεγκτα συναισθήματα του.

Αντιμετώπιση

Όπως και στις περισσότερες διαταραχές της προσωπικότητας καίριας σημασίας είναι η ανάλογη ψυχοθεραπευτική διαδικασία και παρέμβαση, και το πως αυτή θα εξελιχθεί. Το άτομο με Ιστριονική Διαταραχή όντας «δραματικό» και παρορμητικό, εχοντας ανάγκη μεγάλης προσοχής, χρειάζεται μια σταθερή και υποστηρικτική θεραπευτική σχέση σε μακροχρόνια βάση, η οποία να διέπεται από σταθερά όρια. Η επικοινωνία θεραπευτή – θεραπευόμενου χρειάζεται να είναι ξεκάθαρη και προσανατολισμένη στην εκμάθηση πιο ώριμων μηχανισμών αντιμετώπισης των συνθηκών της ζωής και εξάλειψης χειριστικών τεχνικών, που εντέλει έχουν αντίθετα των επιθυμητών αποτελέσματα για το άτομο.

Εφόσον, λοιπόν εδραιωθεί μια σχέση εμπιστοσύνης και ένα κλίμα σεβασμού και ασφάλειας, το Ιστριονικό άτομο θα μπορέσει να εκφράσει τα συναισθήματά του και λαμβάνοντας θετική αποδοχή γι’αυτά, θα καταφέρει να εναρμονίσει την έμφυτη διάθεσή του για έντονες, δραματικές αντιδράσεις με ένα λογικό και αναλυτικό τρόπο σκέψης.

*Στοματικό στάδιο: διαρκεί έως το πρώτο έτος της ηλικίας. Το παιδί δέχεται ευχαρίστηση με το στόμα κυρίως μέσω του θηλασμού και ικανοποιεί την ανάγκη του για τροφή. Τυχόν καθήλωση στο στάδιο αυτό (μη ικανοποίηση) προκαλεί στην ενήλικη ζωή εξάρτηση από το κάπνισμα, το φαγητό, το φιλί. Το παιδί ενδιαφέρεται μόνο για τον εαυτό του και αναγνωρίζει τους άλλους μόνο με την προσφορά τους.

Βιβλιογραφία

American Psychiatric Association, DSM-5, Ιατρικές Εκδόσεις Λίτσας, 2015.

McWilliams, N. (1994). Chapter 14: Hysterical (histrionic) personalities. In Psychoanalytic diagnosis: Understanding personality structure in the clinical process (pp. 301–322). New York: Guilford Press.

PDM Task Force. (2006). Psychodynamic diagnostic manual. Silver Spring: Alliance of PsychoanalyticOrganizations.

Samuel, D., & Widiger, T. (2004). Clinicians’ personality descriptions of prototypic personality disorders. Journal of Personality Disorders, 18(3), 286–308.

Αγγελική Τσαγκαράκη | Ψυχολόγος
Ν.Καζαντζάκη 13 | 71202 | Ηράκλειο Κρήτης
📞 697 2603645  2810 226993
http://www.angelikitsagkaraki.com

Διαταραχές της Προσωπικότητας: Οριακή (Μεταιχμιακή) Διαταραχή της Προσωπικότητας

Διαταραχές της Προσωπικότητας: Οριακή (Μεταιχμιακή) Διαταραχή της Προσωπικότητας

Με τον όρο Διαταραχές της Προσωπικότητας εννοούμε τις συμπεριφορές και τις καταστάσεις στις οποίες ένα άτομο διαφοροποιείται από το μέσο όρο ως προς:

• την Γνωστική Λειτουργία (δηλαδή τους τρόπους αντίληψης και ερμηνείας του εαυτού, των άλλων ανθρώπων και γεγονότων.

• την Συναισθηματικότητα (δηλαδή την έκταση, την ένταση, την αστάθεια και την απροσφορότητα της συγκινησιακής απάντησης).

• την Διαπροσωπική Λειτουργικότητα.

• τον Έλεγχο των Παρορμήσεων.

Ουσιαστικά το άτομο παρεκκλίνει από τις προαναφερθείσες νόρμες και από τις προσδοκίες του γενικότερου πολιτισμικού πλαισίου του. Για να διαγνωσθεί ένα άτομο με μία διαταραχή προσωπικότητας χρειάζεται να παρουσιάζονται τα παραπάνω με διάρκεια, συχνότητα και επαναληψιμότητα. Επιπλέον θα πρέπει να προκαλείται από τις καταστάσεις αυτές έκπτωση στην λειτουργικότητα του ατόμου όσον αφορά την κοινωνική, επαγγελματική και προσωπική του ζωή.

Οριακή (Μεταιχμιακή) Διαταραχή της Προσωπικότητας – Διάγνωση

Στην Οριακή Διαταραχή της Προσωπικότητας παρατηρείται ένα διάχυτο πρότυπο αστάθειας των διαπροσωπικών σχέσεων, της εικόνας του εαυτού, των συναισθημάτων και της έκδηλης παρορμητικότητας. Για να διαγνωσθεί ένα άτομο με Οριακή Διαταραχή, χρειάζεται να παρουσιάζει ορισμένα από τα ακόλουθα συμπτώματα:

• Απεγνωσμένες προσπάθειες αποφυγής της πραγματικής ή φαντασιωμένης εγκατάλειψης.

• Πρότυπο ασταθών και έντονων διαπροσωπικών σχέσεων οι οποίες χαρακτηρίζονται από την εναλλαγή μεταξύ των άκρων της εξιδανίκευσης και της απαξίωσης.

Διαταραχή της ταυτότητας: καταφανώς και επίμονα ασταθής εικόνα ή αίσθηση εαυτού.

Παρορμητικότητα σε τουλάχιστον δύο περιοχές, η οποία εν δυνάμει είναι αυτοβλαπτική (π.χ. έξοδα, σεξ, κατάχρηση ουσιών, επικίνδυνη οδήγηση, επεισόδια υπερφαγίας).

• Υποτροπιάζουσα αυτοκτονική συμπεριφορά, χειρονομίες ή απειλές, η αυτοακρωτηριαστική συμπεριφορά.

Συναισθηματική αστάθεια οφειλόμενη σε έκδηλη αντιδραστικότητα της διάθεσης (π.χ. έντονη επεισοδιακή δυσφορία, ευερεθιστότητα ή άγχος που διαρκούν συνήθως λίγες ώρες και μόνο σπάνια περισσότερο από λίγες ημέρες).

Χρόνια αισθήματα ματαιότητας.

Απρόσφορος, έντονος θυμός ή δυσκολία ελέγχου του θυμού (π.χ. συχνές εκδηλώσεις οργής, συνεχής θυμός, επανειλημμένοι διαπληκτισμοί).

Παροδικός, συνδεόμενος με στρες, παρανοειδής ιδεασμός ή βαριά αποσυνδετικά συμπτώματα.

Κλινική Εικόνα

Το άτομο με Οριακή Διαταραχή Προσωπικότητας χαρακτηρίζεται από συναισθηματική αστάθεια. Συνήθως συμπεριφέρεται παρορμητικά χωρίς να λαμβάνει υπόψιν τις συνέπειες των πράξεων του. Η διάθεσή του είναι απρόβλεπτη, ευμετάβλητη και άστατη, με συχνές συναισθηματικές εκρήξεις τις οποίες αδυνατεί να ελέγξει.

Η συμπεριφορά του μπορεί να είναι εριστική και συχνά συγκρούεται με τους άλλους, ειδικά όταν οι ενέργειες του ματαιώνονται ή κρίνονται.

Έχει αρνητικά συναισθήματα όπως άγχος, κατάθλιψη, ενοχές, ντροπή, ανησυχία, αποθάρρυνση, δυστυχία, τα οποία εκφράζει με υπερβολικό και πολλές φορές «θεατρικό» τρόπο. Έχει ακραίες αντιδράσεις (π.χ. οργή, ταπείνωση) όταν αντιλαμβάνεται προσβολή ή κριτική από τους άλλους.

Η εικόνα που έχει για τον εαυτό του εναλλάσσεται συχνά και είναι μη επαρκως ανεπτυγμένη, έτσι ώστε συχνά να παρουσιάζει αυτοκριτική, ενοχή, χρόνια συναισθήματα κενότητας και αποσύνδεσης όταν βρίσκεται σε αγχογόνες καταστάσεις. Στην Οριακή Διαταραχή το άτομο είναι μπερδεμένο όσον αφορά τους στόχους και τις εσωτερικές του επιθυμίες.

Οι διαπροσωπικές σχέσεις του διακατέχονται από ένταση, είναι ασταθείς και χαρακτηρίζονται από αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές.

Οι έντονες αυτες διαπροσωπικές σχέσεις, χαρακτηρίζονται από εναλλαγή μεταξύ των δύο άκρων: εξιδανίκευσηςυποτίμησης του άλλου ατόμου. Σε καταστάσεις έντονου στρες μπορεί να εκδηλωθούν παροδικά ψυχωσικά συμπτώματα. Συχνά το άτομο επιδίδεται σε μανιώδεις προσπάθειες να αποφύγει την πραγματική ή την φαντασιωσική εγκατάλειψη.

Σε κάποιες περιπτώσεις το άτομο ίσως εχει τάσεις, ή ακόμα έχει προβεί σε απόπειρες αυτοκτονίας.

Το βασικό χαρακτηριστικό της διαταραχής είναι η έλλειψη σταθερότητας όσον αφορά τις συναισθηματικές αλλά και τις περισσότερες καταστάσεις στην ζωή του ατόμου. Στις περισσότερες περιπτώσεις η Οριακή Διαταραχή ουσιαστικά είναι μια αργοπορημένη, μη σταθερή κατάσταση της φυσιολογικής ανάπτυξης προσωπικότητας. Ο Οριακός λοιπόν φαίνεται να έχει μια αναπτυξιακή βραδύτητα στο πέρασμα μέσα από την συναισθηματικά ταραχώδη φάση της εφηβείας στην ενήλικη ζωή. Συχνά δηλαδή μοιάζει «έφηβος» ακόμα και όντας ενήλικας.

Επιπροσθέτως, το άτομο με Οριακή Διαταραχή αδυνατεί να έχει μία σταθερή και ήρεμη κοινωνική ζωή. Δεν μπορεί να είναι σεξουαλικά εγκρατές και συνήθως παρουσιάζει έλλειψη αναστολών. Επιδίδεται σε περιστασιακό σεξ (της μιας βραδιάς, υπό «παράνομες» συνθήκες κλπ). Παρουσιάζει δυσκολίες στο να είναι συνετό και προσεκτικό πριν μιλήσει ή δράσει και πιθανόν να εκτίθεται ή να έρχεται σε δύσκολη θέση ως συνέπεια αυτού.

Ο θυμός του είναι έντονος και ασυγκράτητος, και συχνά μπορεί να φέρεται άσχημα ή εκδικητικά. Θυμώνει σε τεράστιο βαθμό συγκριτικά με την σοβαρότητα της κατάστασης.

Πεποιθήσεις του ατόμου με Οριακή Διαταραχή

Το άτομο συνήθως αισθάνεται πάντα το θύμα των καταστάσεων, ισχυριζόμενο πως οι άλλοι το εκμεταλλεύονται ή το κακομεταχειρίζονται. Επιρρίπτει τις ευθύνες για την όποια αποτυχία ή δυσκολία του στους άλλους, αποφεύγοντας να αναλάβει εύθυνες.

Όταν δυσκολεύεται ή βιώνει άσχημες καταστάσεις, αδυνατεί να εμπεριέξει πως οι άλλοι έχουν καλή και κακή πλευρά, και τους βλέπει με απόλυτο τρόπο (διχοτόμηση*). Για παράδειγμα, ξαφνικά μπορεί να αντιπαθήσει κάποιον που συμπαθούσε πολύ.

Έχει μικρή επίγνωση για τα κίνητρα αλλά και για την συμπεριφορά του. Αν τα συναισθήματά του είναι έντονα και δύσκολα, συνήθως παρουσιάζει έκπτωση στην λειτουργικότητα του σε πολλούς τομείς της ζωής του.

Το άτομο δυσκολεύεται να κατευνάσει και να παρηγορήσει τον εαυτό του χωρίς τη βοήθεια κάποιου άλλου προσώπου, δηλαδή έχει δυσκολία να αυτορρύθμισης των συναισθημάτων του.

Συνήθως καταστροφολογεί και κινδυνολογεί, βλέποντας τα προβλήματά του ως ολέθρια και ανεπίλυτα.

Όταν ταράζεται, έχει την τάση να επιστρέφει σε παλαιότερους, λιγότερο ώριμους τρόπους διαχείρισης (προσκόλληση, ξεσπάσματα, εκρήξεις θυμού κλπ).

Οι σχέσεις του τείνουν να είναι χαοτικές, μπερδεμένες και με ραγδαίως εναλλασσόμενες.

Αιτίες

Όπως στις περισσότερες διαταραχές προσωπικότητας, έτσι και στην Οριακή Διαταραχή οι αιτίες είναι πολυπαραγοντικές. Όσον αφορά τους βιολογικούς παράγοντες, σύμφωνα με έρευνες, η κληρονομικότητα και τα γονίδια παίζουν σημαντικό ρόλο στην εμφάνιση της διαταραχής σε σημαντικό μέρος του πληθυσμού. Τα γονίδια επηρεάζουν σημαντικά την εμφάνιση της παρορμητικότητας και της συναισθηματικής αστάθειας. Επιπλέον, ελλείψεις στην ευαισθησία των υποδοχέων της σεροτονίνης σχετίζονται με την εμφάνιση αυτών των συμπτωμάτων. Οι νευρολογικοί παράγοντες, επίσης συμβάλλουν στην εμφάνιση της διαταραχής. Ο ιππόκαμπος και η αμυγδαλή των ατόμων με Οριακή Διαταραχή είναι μικρότερα σε μέγεθος σε σχέση με το μέσο όρο του πληθυσμού. Έχει αποδειχθεί δυσλειτουργία του μετωπιαίου λοβού, ο οποίος όταν λειτουργεί σωστά βοηθά στον έλεγχο της παρορμητικότητας.

Οι κοινωνικοί και περιβαλλοντικοί παράγοντες όπως: η γονεϊκή εγκατάλειψη και αδιαφορία, τα παιδικά τραύματα, η σεξουαλική κακοποίηση, η εχθρότητα, η έλλειψη εμπαθητικής κατανόησης, η ανευθυνότητα, καθώς και η ανεπάρκεια μίας συνεπούς υποστηρικτικής παρουσίας μπορούν να οδηγήσουν σε Οριακή Διαταραχή.

Γνωσιακή Προσέγγιση

Στη Γνωσιακή Προσέγγιση υποστηρίζεται ότι οι αρνητικές παιδικές εμπειρίες μετατρέπονται σε αρνητικά σχήματα*, σχετικά με την ταυτότητα και τις σχέσεις του ατόμου με τους άλλους. Αυτά περιλαμβάνουν πεποιθήσεις όπως για παράδειγμα: «Είμαι απαίσιος άνθρωπος», κάτι που οδηγεί σε αυτοτιμωριτικές σκέψεις: «Κανείς δεν θα με αγαπήσει», το οποίο με τη σειρά του οδηγεί σε σκέψεις όπως: «Δεν μπορώ να τα καταφέρω μόνος μου», το οποίο έχει ως αποτέλεσμα την εξάρτηση από τους άλλους. Όσον αφορά την αυτοκτονική συμπεριφορά, το γνωσιακό μοντέλο υποστηρίζει ότι είναι αποτέλεσμα χαμηλής αυτοεκτίμησης και έλλειψης εναλλακτικής αντιμετώπισης του στρες.

Ψυχαναλυτική Προσέγγιση

Σύμφωνα με την Ψυχαναλυτική Προσέγγιση, οι αρνητικές και άσχημες παιδικές εμπειρίες οδηγούν σε ένα αδύναμο «εγώ*» το οποίο επιζητά διαρκή επιβεβαίωση. Το άτομο αναπτύσσει μηχανισμούς άμυνας κατά τους οποίους διαχωρίζει αντικείμενα και πρόσωπα σαν «καλό» και «κακό», με αποτέλεσμα να αδυνατεί να ενοποιήσει ως «σύνολο» τις θετικές και αρνητικές πλευρές του εαυτού του και των άλλων (σχάση*).

Όπως προαναφέρθηκε το άτομο με Οριακή Διαταραχή παρουσιάζει παρορμητική συμπεριφορά, διαταραχές ταυτότητας, έντονες αλλά ασταθείς διαπροσωπικές σχέσεις, δυσφορικά συναισθήματα, ανεπαρκή ικανότητα να ελέγχει το άγχος του, μικρή δυνατότητα για μετουσίωση.

Χρησιμοποιεί κυρίως πρωτόγονους μηχανισμούς άμυνας. Ο βασικός μηχανισμός είναι η διχοτόμηση. Χρησιμοποιεί επίσης την προβλητική ταύτιση* (σε τεράστιο βαθμό), την άρνηση*, εξιδανίκευση* και αρκετά συχνά την υποτίμηση.

Οι μηχανισμοί άμυνας σαφώς θωρακίζουν το εγώ από συγκρούσεις, κρατώντας διχοτομημένες και σαφώς διαφοροποιημένες μεταξύ τους, αντιφατικές εικόνες του εαυτού και των άλλων. Οι άμυνες αυτές όμως, αν και προστατεύουν από τις συγκρούσεις, αποδυναμώνουν την λειτουργικότητα του εγώ και μειώνουν τις δυνατότητές του για προσαρμοστικότητα και ευελιξία.

Σχέση μητέρας – παιδιού στη συμβολή για την ανάπτυξη της Οριακής Διαταραχής

Η ψυχική ανάπτυξη του παιδιού στηρίζεται κυρίως στη συναισθηματική επαφή με τα σημαντικά του αντικείμενα, δηλαδή τους πρώτους φροντιστές του. Επομένως η ποιότητα των σχέσεων του και το κλίμα στο οποίο μεγαλώνει το παιδί, μπορούν ανάλογα με τις συνθήκες να συμβάλλουν ή να παρεμποδίσουν στην ψυχολογική του εξέλιξη και ανάπτυξη. Συγκεκριμένα, η ποιότητα της σχέσης με τη μητέρα είναι φυσικό και αναμενόμενο να κατέχει κεντρική και καθοριστική θέση.

Όταν υπάρχουν δυσλειτουργίες στη σχέση μητέρας – παιδιού, η Οριακή Διαταραχή βρίσκει γόνιμο έδαφος. Ο Οριακός παρουσίαζει τεράστιο άγχος αποχωρισμού από τα σημαντικά του αντικείμενα, ο οποίος αποχωρισμός, συχνά βιώνεται σαν πλήρης και απόλυτη εγκατάλειψη. Αυτό αποδίδεται στις διαταραγμένες σχέσεις του παιδιού με τη μητέρα, που με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, παρεμπόδισαν την ομαλή πορεία των διαδικασιών του αποχωρισμού – εξατομίκευσης (κατάστασης «συγχώνευσης»).

Όταν μια μητέρα, για λόγους που έχουν να κάνουν με την δίκη της ψυχοπαθολογία, δεν είναι διαθέσιμη για το παιδί της και έχει μια βαθύτερη απορριπτική στάση απέναντι του, το παιδί αναγκαστικά βιώνει το κλίμα της απόρριψης και της εγκατάλειψης. Επομένως, παρουσιάζει δυσκολίες στο να δημιουργήσει συγκροτημένες θετικές αναπαραστάσεις των αντικειμένων του και να εσωτερικεύσει εκείνες τις πλευρές της σχέσης που συνεισφέρουν σε μια αίσθηση ασφάλειας και βασικής εμπιστοσύνης, στον εαυτό και στους γύρω του.

Η στάση αυτή της μητέρας, σε συνδυασμό με την συσσώρευση των τραυματικών εμπειριών, οδηγεί στην αδυναμία εσωτερίκευσης ενός «καλού» αντικειμένου που αγαπά, υποστηρίζει και φροντίζει. Επίσης, οδηγεί το άτομο σε μία έντονη επιθετικότητα, που βασίζεται στη συναισθηματική στέρηση και τις υπερβολικές ματαιώσεις που βίωσε ως παιδί. Τα φαινόμενα αυτά μπορούμε να τα συναντήσουμε, σε βαθμό αρκετά συχνό και έντονο, στο άτομο με Οριακή Διαταραχή.

Διαφοροδιάγνωση

Η Οριακή Διαταραχή συχνά συγχέεται με την Διπολική Διαταραχή καθώς ομοιάζουν κυρίως ως προς την ευμεταβλητότητα του συναισθήματος. Όμως, στην Οριακή Διαταραχή οι αλλαγές στην διάθεση και το συναίσθημα έχουν μικρή διάρκεια, σε αντίθεση με την Διπολική, όπου διαρκούν μέρες έως και μήνες.

Οι αλλαγές της διάθεσης στην Οριακή Διαταραχή είναι συνήθως απάντηση σε ένα περιβαλλοντικό ερέθισμα και έναν εξωτερικό παράγοντα, ενώ η αλλαγή διάθεσης στη Διπολική Διαταραχή πιθανόν να εμφανιστεί χωρίς συγκεκριμένο λόγο.

Σημαντική επίσης διαφορά αποτελεί το ότι, ο Οριακός διακατέχεται από αίσθημα κενού, αναξιότητας και φόβο εγκατάλειψης.

Αντιμετώπιση

Όποια θεραπευτική παρέμβαση και αν ακολουθείται για την Οριακή Διαταραχή, είναι σημαντικό να αντιμετωπιστούν οι επικίνδυνες και παρορμητικές συμπεριφορές (όταν υπάρχουν), καθώς επίσης, να μπορέσει να υπάρξει μεγαλύτερος αυτοέλεγχος στο άτομο. Είναι καίριας σημασίας η ανάπτυξη ικανοτήτων ρύθμισης της υπερβολικής συναισθηματικότητας του ατόμου, ώστε κατ’επέκταση να βελτιωθούν και οι διαπροσωπικές του σχέσεις. Έτσι θα μπορέσει να συνδεθεί ουσιαστικά με τους άλλους, χωρίς τις άμυνες που το εγκλωβίζουν.

Όσον αφορά στη σχέση θεραπευτή – θεραπευόμενου, ο Οριακός χρειάζεται μια σταθερή και υποστηρικτική θεραπευτική σχέση σε μακροχρόνια βάση, με σαφη και σταθερά Όρια. Ο ψυχοθεραπευτής θα πρέπει να έχει την υπομονή και την αντοχή να διαχειριστεί τις πολλαπλές κρίσεις του Οριακού ατόμου, καθώς και τις συνεχείς προκλήσεις και προσπάθειες παραβίασης και δοκιμασίας των ορίων της σχέσης. Η επικοινωνία θεραπευτή – θεραπευόμενου χρειάζεται να είναι ειλικρινής, αισιόδοξη και προσανατολισμένη στην εκμάθηση πιο ώριμων μηχανισμών αντιμετώπισης των συνθηκών και των δυσκολιών της ζωής και της καθημερινότητας του ατόμου.

*Σχήματα: στην γνωσιακή θεραπεία τα πρότυπα σκέψης και συμπεριφοράς που οργανώνουν την κατηγοριοποίηση των πληροφοριών και τις σχέσεις μεταξύ τους ονομάζονται σχήματα.

*Εγώ: αποτελεί συνιστώσα του μοντέλου για τη δομή του ανθρωπίνου ψυχικού οργάνου στα πλαίσια της δεύτερης τοπικής θεωρίας του Sigmund Freud. Σύμφωνα με αυτό το δομικό μοντέλο το Εγώ αποτελεί το λογικό μέρος που αν και δεν είναι έμφυτο,αναπτύσσεται και καλλιεργείται με την επίδραση της συσσωρευμένης εμπειρίας.

*Διχοτόμηση (ή Σχάση): Η πεποίθηση ότι κάποιος π.χ. είναι μόνο «καλός» ή μόνο «κακός», καθώς αδυνατούμε να εμπεριέξουμε ότι κάποιος που είναι καλός μπορεί να κάνει κάποιες φορές και κακά πράγματα και το αντίστροφο.

*Προβλητική Ταύτιση: Και σε αυτό τον αμυντικό μηχανισμό αποδίδουμε κάποια συγκεκριμένα χαρακτηριστικά (τα οποία συνήθως είναι δικά μας) σε ένα άλλο πρόσωπο, και εντέλει το άλλο πρόσωπο αρχίζει να φέρεται όπως εμείς του έχουμε προσάψει ότι είναι. Για παράδειγμα, θα μπορούσε να πει κάποιος: «Δεν είμαι εγώ ειρωνικός, εσύ είσαι ειρωνικός» και το άλλο πρόσωπο τελικά αρχίζει να είναι ειρωνικό.

*Άρνηση: Μη αποδοχή μίας κατάστασης ως πραγματική. Για παράδειγμα όταν χάνουμε ένα αγαπημένο πρόσωπο, αρνούμαστε να δεχτούμε ότι συμβαίνει το συγκεκριμένο γεγονός.

*Εξιδανίκευση: Η πεποίθηση ότι κάποιος είναι «τέλειος». Βλέπουμε μόνο την θετική πλευρά ενός ατόμου ώστε να νιώσουμε καλύτερα και εμείς βρισκόμενοι δίπλα του. Συχνό φαινόμενο στον έρωτα (ο αρχικά εξιδανικευμενος συντροφος).

Βιβλιογραφία

American Psychiatric Association, DSM-5, Ιατρικές Εκδόσεις Λίτσας, 2015.

Bennett, P., Abnormal and Clinical Psychology ( 3rd Ed), Open University Press, 2011.

Kernberg, O.F., Borderline conditions and pathological narcissism, Aronson: New York, 1975.

McWilliams, N., Ψυχαναλυτική Διάγνωση, Θεσσαλονίκη: Ινστιτούτο Ψυχολογίας και Υγείας, 2012.

Αγγελική Τσαγκαράκη | Ψυχολόγος
Ν.Καζαντζάκη 13 | 71202 | Ηράκλειο Κρήτης
📞 697 2603645 • 2810 226993📩 angeliki.tsagkaraki.info@gmail.com
http://www.angelikitsagkaraki.com

Διαταραχές της Προσωπικότητας: Αντικοινωνική Διαταραχή της Προσωπικότητας

Διαταραχές της Προσωπικότητας: Αντικοινωνική Διαταραχή της Προσωπικότητα

Με τον όρο Διαταραχές της Προσωπικότητας εννοούμε τις συμπεριφορές και τις καταστάσεις στις οποίες ένα άτομο διαφοροποιείται από το μέσο όρο ως προς:

• την Γνωστική Λειτουργία (δηλαδή τους τρόπους αντίληψης και ερμηνείας του εαυτού, των άλλων ανθρώπων και γεγονότων,

• την Συναισθηματικότητα (δηλαδή την έκταση, την ένταση, την αστάθεια και την απροσφορότητα της συγκινησιακής απάντησης).

• την Διαπροσωπική Λειτουργικότητα.

• τον Έλεγχο των Παρορμήσεων.

Ουσιαστικά το άτομο παρεκκλίνει από τις προαναφερθείσες νόρμες και από τις προσδοκίες του γενικότερου πολιτισμικού πλαισίου του. Για να διαγνωσθεί ένα άτομο με μία διαταραχή προσωπικότητας χρειάζεται να παρουσιάζονται τα παραπάνω με διάρκεια, συχνότητα και επαναληψιμότητα. Επιπλέον θα πρέπει να προκαλείται από τις καταστάσεις αυτές έκπτωση στην λειτουργικότητα του ατόμου όσον αφορά την κοινωνική, επαγγελματική και προσωπική του ζωή.

Αντικοινωνική Διαταραχή της Προσωπικότητας – Διάγνωση

Στην Αντικοινωνική Διαταραχή Προσωπικότητας το άτομο παρουσιάζει ένα διάχυτο πρότυπο περιφρόνησης και παραβίασης των δικαιωμάτων των άλλων. Για να διαγνωσθεί το άτομο με Αντικοινωνική Διαταραχή Προσωπικότητας θα πρέπει να εμφανίζει κάποια από τα ακόλουθα:

  • Αποτυχία να συμμορφωθεί με τις κοινωνικές σταθερές που αφορούν τη σύννομη συμπεριφορά, όπως φαίνεται από επανειλημμένα διενεργούμενες πράξεις, οι οποίες αποτελούν λόγο σύλληψης.
  • Δολιότητα, όπως φαίνεται από επανειλημμένα ψέματα, χρήση ψευδωνύμων ή εξαπατηση των άλλων για προσωπικό κέρδος ή ευχαρίστηση.
  • Παρορμητικότητα ή αποτυχία να προγραμματίσει για το μέλλον.
  • Ευερεθιστότητα και επιθετικότητα, όπως φαίνεται από επανειλημμένους διαπληκτισμούς ή βιαιοπραγίες.
  • Απερίσκεπτη αδιαφορία για την ασφάλεια του εαυτού ή των άλλων.
  • Σταθερή ανευθυνότητα, όπως φαίνεται από επαναλαμβανόμενη αποτυχία να διατηρήσει σταθερή εργασιακή συμπεριφορά ή να ανταποκριθεί σε οικονομικές υποχρεώσεις.
  • Έλλειψη μεταμέλειας, όπως φαίνεται από το ότι αντιμετωπίζει με αδιαφορία ή εκλογικεύει το γεγονός ότι έχει βλάψει, κακομεταχειριστεί ή κλέψει άλλους.
  • Το άτομο είναι ενήλικο, τουλάχιστον 18 ετών.
  • Υπάρχει απόδειξη ύπαρξης της Διαταραχής της Διαγωγής με έναρξη πριν την ηλικία των 15 ετών.
  • Κλινική Εικόνα

    Το άτομο με Αντικοινωνική Διαταραχή Προσωπικότητας παρουσιάζει έντονη επιθετικότητα προς ανθρώπους και ζώα, ασκώντας βάναυσες συμπεριφορές. Συχνά εκφοβίζει, τρομάζει και απειλεί τους άλλους. Χειροδικεί και ξεκινά καυγάδες. Σε αρκετές περιπτώσεις μπορεί να χρησιμοποιήσει ως «όπλο» κάτι που μπορεί να προκαλέσει σωματική βλάβη σε κάποιον (για παράδειγμα ένα τούβλο, ένα σπασμένο μπουκάλι, ένα μαχαίρι).

    Εμπλέκεται σε κλοπές π.χ. ληστεία, αρπαγή τσάντας, εκβιασμός, ένοπλη ληστεία κλπ. Μπορεί επίσης να διαρρήξει το σπίτι, το κτίριο ή το αυτοκίνητο κάποιου άλλου. Ασκεί εκφοβισμό (bullying) και στο ιστορικό του πιθανόν να έχει αναγκάσει κάποιο άτομο να ενδώσει σε σεξουαλική δραστηριότητα μαζί του.

    Σε τακτά χρονικά διάστημα λέει ψέματα προκειμένου να αποκτήσει αγαθά ή την εύνοια κάποιου, ή για να αποφύγει υποχρεώσεις και ευθύνες, εξαπατώντας τους άλλους. Μπορεί να υπεξαιρέσει πράγματα που έχουν αξία χωρίς να αντιπαρατεθεί με ένα θύμα (π.χ. κλοπη πραγμάτων από ένα φιλικό σπίτι, πλαστογραφία κ.α.).

    Ο αντικοινωνικός μπορεί να εμπλέκεται και σε διαδικασίες που έχουν να κάνουν με καταστροφές στην πρόκληση της περιουσίας των άλλων. Μπορεί για παράδειγμα να λάβει μέρος στην πρόκληση μίας πυρκαγιάς ή δολιοφθοράς σε ένα ακίνητο, με την πρόθεση να προκαλέσει σοβαρή ζημιά. Σκόπιμα δηλαδή να προβεί σε καταστροφή ξένης ιδιοκτησίας.

    Το άτομο με Αντικοινωνική Διαταραχή παραβιάζει νόμους και κανόνες. Ο ανήλικος «αντικοινωνικός» τείνει να μην υπακούει, να μένει έξω τη νύχτα παρά τις γονικές συστάσεις και απαγορεύσεις. Πιθανόν να φύγει από το σπίτι ενώ ζει με τους γονείς και να απουσιάσει για μεγάλο χρονικό διάστημα πριν επιστρέψει. Συχνά «το σκάει» από το σχολείο του και άλλες υποχρεώσεις.

    Ο Αντικοινωνικός είναι συνήθως χειριστικός, ανάλγητος και διακατέχεται από εχθρότητα και ανταγωνιστικότητα. Είναι έκδηλη η έλλειψη αναστολών και η παρορμητικότητα του. Παρουσιάζει έλλειψη κοινωνικών δεξιοτήτων όπως ο σεβασμός, η υπευθυνότητα, η τιμιότητα και η ευγένεια.

    Συχνά είναι χρήστης αλκοόλ/ναρκωτικών, έχει άγχος και καταθλιπτικό συναίσθημα, πιθανον να είναι άνεργος, ή να έχει παραβατική/εγκληματική συμπεριφορά. Ωστόσο, ορισμένα άτομα με Αντικοινωνική Διαταραχή ελίσσονται και φτάνουν σε υψηλές θέσεις εξουσίας στην κοινωνία μέσω χειραγώγησης και εξαπάτησης (π.χ. πολιτικοί). Σε αυτές τις περιπτώσεις η διαταραχή μπορεί να συγκαλύπτεται μέσα από την ανάλογη θέση εξουσίας που έχει το άτομο, συχνά παρουσιάζοντας ένα εντελώς διαφορετικό προσωπείο προς τα έξω.

    Αιτίες – Παράγοντες Πρόκλησης

    Το άτομο μπορεί να είναι πιο ευάλωτο στην εμφάνιση Αντικοινωνικής Διαταραχής ως αποτέλεσμα συγκεκριμένου γενετικού/βιολογικού του υπόβαθρου, όμως αυτό θεωρείται ότι παίζει ρόλο μόνο όταν το άτομο εκτίθεται επίσης σε δυσμενείς και δύσκολες συνθήκες, όπως για παράδειγμα κακοποίηση και παραμέληση. Παράγοντες επικινδυνότητας για την πρόκληση της εν λόγω διαταραχής επίσης αποτελούν η χρήση ουσιών ή άλλες προϋπάρχουσες διαταραχές στη συμπεριφορά που είχε το άτομο στην παιδική και εφηβική ηλικία.

    Η οικογένεια και το κοινωνικό περιβάλλον του ατόμου συμβάλλουν καθοριστικά στην ανάπτυξη της αντικοινωνικής συμπεριφοράς. Οι γονείς του ατόμου συχνά παρουσιάζουν και οι ίδιοι ένα υψηλό επίπεδο αντικοινωνικής συμπεριφοράς. Σύμφωνα με έρευνες, οι περισσότεροι γονείς ανήλικων παραβατών ήταν αλκοολικοί ή εγκληματίες, και τα σπίτια τους ήταν συνήθως διαταραγμένα από χωρισμό ή την απουσία ενός γονέα. Πολλές φορές το άτομο με βάση αυτές τις συνθήκες αλλά και ακόμα χειρότερες δυσκολεύεται να αναπτύξει σταθερούς συναισθηματικούς δεσμούς με τους φροντιστές του και οδηγείται σε σκληρές συμπεριφορές.

    Η έλλειψη πειθαρχίας και η ανεπαρκής επίβλεψη των γονέων συνδέονται επίσης με την αντικοινωνική συμπεριφορά των παιδιών.

    Ένα παιδί που μεγαλώνει σε ένα διαταραγμένο οικογενειακό περιβάλλον, μπορεί να φτάσει στην ενήλικη ζωή έχοντας συναισθηματικά τραύματα. Με το να μην έχει αναπτύξει ισχυρούς συναισθηματικούς δεσμούς, είναι απορροφημένο από τον εαυτό του και αδιάφορο για τους άλλους. Η έλλειψη σταθερής πειθαρχίας καταλήγει σε μη συμμόρφωση προς τους κανόνες και αίσθημα ανικανοποίητου. Έτσι από το άτομο απουσιάζουν τα κατάλληλα πρότυπα και μαθαίνει να χρησιμοποιεί την επιθετικότητα για να σχετιστεί και να επιλύσει τις διαφορές του, αποτυγχάνοντας να αναπτύξει ενσυναίσθηση και ενδιαφέρον για τους γύρω του.

    Η παιδική κακοποίηση έχει επίσης συσχετισθεί με την εκδήλωση της Αντικοινωνικής Διατραχής. Ο Αντικοινωνικός είναι περισσότερο πιθανόν να έχει κακοποιηθεί ως παιδί. Σε πολλές περιπτώσεις, η κακοποίηση γίνεται μια μαθημένη συμπεριφορά που τα πρώην κακοποιημένα άτομα διαιωνίζουν με τα δικά τους παιδιά (θύτης = προηγουμένως θύμα). Επιπλέον, στρεσογόνα ή τραυματικά γεγονότα μπορεί να διαταράξουν τη φυσιολογική ανάπτυξη του κεντρικού νευρικού συστήματος, πυροδοτώντας την έκκριση ορμονών και άλλων χημικών ουσιών του εγκεφάλου, προκαλώντας δυσλειτουργίες.

    Διαφοροδιάγνωση

    Είναι αναγκαίο να γίνει προσεκτική και διεξοδική αξιολόγηση για να διαγνωστεί η Αντικοινωνική Διαταραχή καθώς συχνά συγχέεται με την εγκληματική δραστηριότητα (δεν έχουν όλοι οι εγκληματίες αυτή τη διαταραχή), με ενήλικη αντικοινωνική συμπεριφορά καθώς και άλλες δραστηριότητες οι οποίες δεν δικαιολογούν τη διάγνωση διαταραχής προσωπικότητας.

    Πιο συγκεκριμένη, πολλές φορές η Αντικοινωνική Διαταραχή ίσως συγχέεται με την Οριακή Διαταραχή της Προσωπικότητας λόγω της αυτοκαταστροφικής και επιθετικής συμπεριφοράς. Στην Οριακή Διαταραχή όμως, η αυτοκαταστροφική συμπεριφορά είναι συχνότερη. Επίσης το άτομο διακατέχεται από αισθήματα ενοχής και αυτοκατηγορίας μετά από μιά άσχημη πράξη στην οποία προέβη, πράγμα που δεν εντοπίζεται σε έναν Αντικοινωνικό.

    Όσον αφορά την Διαταραχή της Διαγωγής (διαταραχή της παιδικής ηλικίας) άσχετα με το αν προδιαθέτει για μετέπειτα εκδήλωση της Αντικοινωνικής Διαταραχής, η διάγνωση της Αντικοινωνικής δεν μπορεί να δοθεί στα παιδιά, αλλά μόνο σε ενήλικες άνω των 18 ετών.

    Συχνή είναι η συνύπαρξη της Αντικοινωνικής και της Διαταραχής λόγω χρήσης Ψυχοδραστικών ουσιών, καθώς σε αρκετές περιπτώσεις αλληλοσυμπληρώνονται τα κριτήρια και μπορούν να δοθούν και οι δύο διαγνώσεις. Μπορεί όμως και να υπάρχει μόνο αντικοινωνική συμπεριφορά σε ένα άτομο που κάνει χρήση ουσιών, χωρίς ιστορικό συμπτωμάτων.

    Συχνά η Αντικοινωνική Διαταραχή, ομοιάζει με Μανιακό επεισόδιο σε ορισμένες εκφάνσεις της. Όμως η μανία περιλαμβάνει αντικοινωνική συμπεριφορά, που είναι καθαρά επεισοδιακή και συνοδεύεται από έντονη και ευμετάβλητη διάθεση. Επίσης, δεν υπάρχει στο ιστορικό του ατόμου με μανία η Διαταραχή της Διαγωγής στην παιδική ηλικία (όπως συναντάται συνήθως στο ιστορικό του ατόμου με Αντικοινωνική Διαταραχή).

    Αντιμετώπιση

    Το άτομο με Αντικοινωνική Διαταραχή παρουσιάζει μία έντονη περιφρόνηση για τα προβλήματα που δημιουργεί στους άλλους. Συνήθως η έλευση του για θεραπευτική διαδικασία είναι ακούσια, και γίνεται μόνο κάτω από συνθήκες που το αναγκάζουν να το κάνει (π.χ. μία δικαστική διαμάχη, μία γνωμάτευση από ψυχίατρο κλπ). Παρόλα αυτά αν εγκαθιδρυθεί μια καλή και ισχυρή σχέση μεταξύ θεραπευτή και θεραπευόμενου, ίσως η ίδια η σχέση να αποτελέσει την καλύτερη θεραπευτική παρέμβαση.

    Χαρακτηριστικό του ατόμου με Αντικοινωνική Διαταραχή είναι η έλλειψη σύνδεσης μεταξύ συναισθημάτων και συμπεριφορών. Είναι σημαντικό για το άτομο να μπορέσει να κάνει συνδέσεις ανάμεσα στις πράξεις και στα συναισθήματά του. Τα συναισθήματα είναι συνήθως μια βασική πτυχή της θεραπείας αυτής της διαταραχής. Ο Αντικοινωνικός φαίνεται να είχε ελάχιστες ή καμία συναισθηματικά ικανοποιητική και σημαντική σχέση στη ζωή του, οπότε η θεραπευτική σχέση μπορεί να είναι μία από τις πρώτες. Αυτό ίσως είναι πολύ δύσκολο και απειλητικό για το άτομο αρχικά και μπορεί να γίνει ανυπόφορο. Μια στενή θεραπευτική σχέση μπορεί να προκύψει μόνο όταν έχει εγκαθιδρυθεί μια σταθερή συμπάθεια και επικοινωνία με τον θεραπευόμενο και εκείνος μπορεί μέσα του να εμπιστεύεται τον θεραπευτή. Ουσιαστικά χρειάζεται μέσα από την θεραπεία του να «μάθει» να σχετίζεται και να αισθάνεται.

    Επομένως, το περιεχόμενο της θεραπείας θα πρέπει να επικεντρωθεί στα συναισθήματα του θεραπευόμενου ή στην έλλειψη αυτών. Η ενίσχυση και η ώθηση του ατόμου να βιώσει και άλλα συναισθήματα πέρα από το θυμό ή την απογοήτευση, είναι συνήθως ευεργετική. Η βίωση έντονου συναισθήματος είναι συνήθως ένα σημάδι προόδου στη θεραπεία. Το να αφορά η θεραπευτική διαδικασία καθημερινά ζητήματα και ανησυχίες της πραγματικής ζωής, είναι ένας τρόπος θεραπευτικής αντιμετώπισης αυτής της διαταραχής αλλά πιθανότατα όχι τόσο αποτελεσματικός για την αλλαγή της συμπεριφοράς μακροπρόθεσμα. Είναι περισσότερο αναγκαία μια προσέγγιση που δίνει έμφαση στην ανακάλυψη και την ταυτοποίηση κατάλληλων συναισθηματικών καταστάσεων.

    Συνήθως ένας από τους πιο αποτελεσματικούς τρόπους για να μπορέσει το άτομο να αλλάξει τις δυσλειρουργικές συμπεριφορές του, είναι να χρειαστεί να αντιμετωπίσει και τις συνέπειες της συμπεριφοράς του.

    Βιβλιογραφία

    American Psychiatric Association, DSM-5, Ιατρικές Εκδόσεις Λίτσας, 2015.

    National Collaborating Centre for Mental Health (UK), Antisocial Personality Disorder, The British Psychological Society & The Royal College of Psychiatrists, 2010.

    Snow J.B, Antisocial Personality Disorder: A Guide About People With Little Regard for Others, J.B. Snow Publishing, 2015.

    Αγγελική Τσαγκαράκη | Ψυχολόγος
    Ν.Καζαντζάκη 13 | 71202 | Ηράκλειο Κρήτης
    📞 697 2603645 • 2810 226993
    http://www.angelikitsagkaraki.com

    Διαταραχές της Προσωπικότητας: Σχιζότυπη Διαταραχή της Προσωπικότητας

    Διαταραχές της Προσωπικότητας: Σχιζότυπη Διαταραχή της Προσωπικότητας

    Με τον όρο Διαταραχές της Προσωπικότητας εννοούμε τις συμπεριφορές και τις καταστάσεις στις οποίες ένα άτομο διαφοροποιείται από το μέσο όρο ως προς:

    • την Γνωστική Λειτουργία (δηλαδή τους τρόπους αντίληψης και ερμηνείας του εαυτού, των άλλων ανθρώπων και γεγονότων.
    • την Συναισθηματικότητα (δηλαδή την έκταση, την ένταση, την αστάθεια και την απροσφορότητα της συγκινησιακής απάντησης).
    • την Διαπροσωπική Λειτουργικότητα.
    • τον Έλεγχο των Παρορμήσεων.

    Ουσιαστικά το άτομο παρεκκλίνει από τις προαναφερθείσες νόρμες και από τις προσδοκίες του γενικότερου πολιτισμικού πλαισίου του. Για να διαγνωσθεί ένα άτομο με μία διαταραχή προσωπικότητας χρειάζεται να παρουσιάζονται τα παραπάνω με διάρκεια, συχνότητα και επαναληψιμότητα. Επιπλέον θα πρέπει να προκαλείται από τις καταστάσεις αυτές έκπτωση στην λειτουργικότητα του ατόμου όσον αφορά την κοινωνική, επαγγελματική και προσωπική του ζωή.

    Σχιζότυπη Διαταραχή της Προσωπικότητας – Διάγνωση

    Στη Σχιζότυπη Διαταραχή της Προσωπικότητας το άτομο παρουσιάζει κοινωνικά και διαπροσωπικά ελλείματα, τα οποία χαρακτηρίζονται από οξεία δυσφορία και μειωμένη ικανότητα για στενές σχέσεις, καθώς επίσης, από γνωστικές αντιληπτικές παραμορφώσεις και εκκεντρικότητες της συμπεριφοράς.

    Για να διαγνωσθεί το άτομο με Σχιζότυπη Διαταραχή Προσωπικότητας χρειάζεται να παρουσιάζει τα εξής ακόλουθα:

    • Ιδέες Συσχέτισης (δίνουν την αίσθηση στο άτομο ότι αποτελεί το επίκεντρο περιβαλλοντικών ερεθισμάτων τα οποία αποκτούν ιδιαίτερη σημασία).   
    • Αλλόκοτες πεποιθήσεις ή μαγική σκέψη που επηρεάζουν τη συμπεριφορά και είναι μη συμβατές με τις σταθερές του υποπολιτισμικού προτύπου στο οποίο ανήκει (π.χ. δεισιδαιμονία, πίστη σε μαντικές ικανότητες, τηλεπάθεια, «έκτη αίσθηση», αλλόκοτες φαντασιώσεις ή ενασχολήσεις).
    • Ασυνήθιστες αντιληπτικές εμπειρίες, συμπεριλαμβανομένων σωματικών παραισθήσεων.
    • Αλλόκοτη σκέψη και αλλόκοτος λόγος (π.χ. ασαφής, περιστασιακός, μεταφορικός, υπερεπεξεργασμένος, στερεότυπος).
    • Καχυποψία ή παρανοειδής ιδεασμός.
    • Απρόσφορο ή περιεσφιγμένο συναίσθημα.
    • Συμπεριφορά ή εμφάνιση που είναι αλλόκοτη, εκκεντρική ή ιδιόρρυθμη.
    • Έλλειψη στενών φίλων ή εμπίστων προσώπων πέρα από συγγενείς πρώτου βαθμού.
    • Υπερβολικό κοινωνικό άγχος το οποίο δεν εξαλείφεται με την οικειότητα και τείνει να συνδέεται περισσότερο με παρανοειδείς φόβους παρά με αρνητικές κρίσεις για τον εαυτό.

    Κλινική Εικόνα

    Το άτομο με Σχιζότυπη Διαταραχή της Προσωπικότητας είναι εντυπωσιακά παράξενο και ασυνήθιστο. Η μαγική σκέψη, οι παράξενες ιδέες, οι ιδέες αναφοράς, οι παραισθήσεις και η αποπραγματοποίηση* είναι τμήμα του κόσμου του σχιζότυπου ατόμου. Στη Σχιζότυπη Διαταραχή της Προσωπικότητας, η σκέψη και η επικοινωνία είναι διαταραγμένες. Το άτομο φτάνει στο σημείο να μην γνωρίζει τα ίδια του τα συναισθήματα, είναι όμως εξαιρετικά ευαίσθητο στο να ανιχνεύει τα συναισθήματα των άλλων, ιδιαίτερα τα αρνητικά, όπως ο θύμος.

    Συχνά το άτομο είναι προληπτικό ή ισχυρίζεται ότι έχει μαντικές ικανότητες. Ο εσωτερικός του κόσμος μπορεί να είναι γεμάτος με ζωηρές φανταστικές σχέσεις, παιδικόμορφους φόβους και φαντασιώσεις. Μπορεί να πιστεύει ότι έχει ιδιαίτερες δυνάμεις σκέψεις και ενοράσεις. Αν και η πραγματική διαταραχή της σκέψης απουσιάζει, ο λόγος του μπορεί να χρειάζεται ερμηνεία, συχνά είναι παράξενος, ιδιόμορφος και έχει νόημα μόνο γι’αυτόν. Συνήθως αλλάζει θέμα συζήτησης με γρήγορο ρυθμό. Αν ερωτηθεί θα παραδεχτεί ότι έχει αντιληπτικές παραισθήσεις και ότι οι άλλοι άνθρωποι του φαίνονται ξύλινοι και όμοιοι μεταξύ τους.

    Παρουσιάζει φτωχές διαπροσωπικές σχέσεις και μπορεί να ενεργεί με απρόσφορο τρόπο. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να είναι απομονωμένο και να μην έχει σχεδόν καθόλου φίλους. Υπό συνθήκες στρες, το άτομο με Σχιζότυπη Διαταραχή της Προσωπικότητας μπορεί να αποδιοργανωθεί και να έχει ψυχωσικά συμπτώματα, αλλά συνήθως αυτά είναι μικρής διάρκειας. Σε σοβαρές περιπτώσεις μπορεί να εμφανίσει ανηδονία και κατάθλιψη.

    Αιτίες – Παράγοντες Πρόκλησης

    Στο ιστορικό του ατόμου με Σχιζότυπη Διαταραχή υπάρχει συχνά ένα οικογενειακό περιβάλλον με υπερβολική αδιαφορία, τυπικότητα, ή απάθεια. Η οικογένεια παρέχει ένα επαρκές μοντέλο για την ανάπτυξη μακροχρόνιων πρότυπων κοινωνικής απόσυρσης, διαπροσωπικής αδιαφορίας και αμηχανίας, σε σχέση με την αλληλεπίδραση και την επικοινωνία. Οι ελλείψεις στο επίπεδο της κοινωνικότητας έχουν σαν αποτέλεσμα τη σταδιακή απόσυρση από τις ανθρώπινες επαφές και την απομάκρυνση του από το μοίρασμα, την ανάπτυξη και γενικότερα τη συμμετοχή σε κοινωνικές εμπειρίες.

    Εξελικτικά, το άτομο είναι αρκετά πιθανό να έχει εκτεθεί σε απόρριψη, ταπείνωση και υποτίμηση. Σαν αποτέλεσμα, αναπτύσσει συναισθήματα αναξιότητας, χαμηλής αυτοεκτίμησης και μία εδραιωμένη δυσπιστία προς τους άλλους. Σαν στρατηγική αμύνας έχει υιοθετήσει την τήρηση αποστάσεων από τους άλλους, την απομόνωση των συναισθημάτων και την απομάκρυνση από την κοινωνία. Εντέλει αυτό προκαλεί μία πλήρη αποφυγή της αλληλεπίδρασης με τους άλλους, όπου υπό το καθεστώς φόβου το ατόμο τρομάζει στην ιδέα μίας οποιασδήποτε αρνητικής αξιολόγησης. Είναι τόσο πεπεισμένο για την αναξιότητα του, ώσπου σταδιακά φτάνει στο επίπεδο να αρνείται τον ίδιο του, τον εαυτό.

    Συμφωνα με την ψυχαναλυτική θεώρηση ο σχιζότυπος κατέχει ένα υπολειμματικό υπερεγώ*, το οποίο δεν καταφέρνει να περιορίσει επαρκώς τις ορμές και τη συμπεριφορά του, με αποτέλεσμα το άτομο συχνά να καταλήγει με βαθύ αίσθημα ενοχής. Υπό κανονικές συνθήκες, η δομή του υπερεγώ δημιουργείται από την εσωτερίκευση των αναστολών και απαγορεύσεων των πρώτων προσώπων φροντίδας, τα οποία έτσι μετουσιώνονται σε εσωτερικευμένα αντικείμενα, τα λεγόμενα «επιβαλλόμενα». Η υπολειμματική λειτουργία της δομής αυτής δημιουργεί έναν όχι επαρκώς καθορισμένο άξονα αναφοράς για το άτομο αυτό, με αποτέλεσμα να υπάρχει μία σύγχυση σχετικά με το τι επιτρέπεται και τι όχι. Η κατάσταση αυτή έχει σαν αποτέλεσμα την ασυνείδητη δημιουργία άγχους και ταυτόχρονα, την παραγωγή παράξενων και ιδιοσυγκρασιακών σκέψεων, οι οποίες απλά αντανακλούν μία αντιστροφή ή αναίρεση των ορμών και των απαγορευμένων επιθυμιών, κατά τρόπο που η απαγορευμένη πράξη ακυρώνεται, ένας μηχανισμός άμυνας γνωστός σαν «αναίρεση*». Όλα τα θετικά συμπτώματα θεωρούνται ότι εξυπηρετούν την εξάλειψη του άγχους του ατόμου. Ωστόσο, επειδή ακριβώς αισθάνεται το περιβάλλον απειλητικό στρέφεται προς την φαντασία. Με τον τρόπο αυτό όμως, περνάει πολύ χρόνο στην όξυνση παλαιών τραυμάτων και άσχημων στιγμών, υπάρχει δηλαδή μία αναπαραγωγή των γεγονότων που έχουν φέρει πόνο στο παρελθόν. Η έλλειψη της ικανότητας αντίστασης σε αυτές τις άσχημες σκέψεις (στο μηρυκασμό), επιφέρει μία μείωση της αυτοπεποίθησης, η οποία τελικά παίρνει τη μορφή της αυτοκριτικής. Το άτομο βιώνει το αδιέξοδο του και θεωρεί ότι εφόσον δεν μπορεί να ξεφύγει από τις δικές του σκέψεις αυτοκριτικής και από το αίσθημα αναξιότητας, θα προσπαθεί να μπλοκάρει και να καταστρέψει κάθε ίχνος γνωσιακής λειτουργίας.

    Σύμφωνα με την γνωσιακή θεώρηση, υπάρχουν ερευνητικές ενδείξεις που προτείνουν ότι οι παρανοϊκές πεποιθήσεις προέρχονται από την εξωτερική αιτιολόγηση των αρνητικών γεγονότων και από σφάλματα στη διαδικασία επεξεργασίας πληροφοριών (παρερμηνείες). Παρομοίως, το άγχος που συνδέεται με ψευδαισθητικές εμπειρίες είναι το αποτέλεσμα λανθασμένων ερμηνειών που οι άνθρωποι κάνουν σχετικά με αυτές.

    Συντελεστικές πεποιθήσεις του Σχιζότυπου

    • Αν είμαι πολύ διαφορετικός τότε οι άλλοι θα με παρατηρήσουν.

    • Αν έχω ασυνήθιστες εμπειρίες, τότε μπορώ να γίνω σημαντικός.

    • Αν οι άνθρωποι προσέξουν πόσο περίεργος είμαι, τότε θα ενδιαφερθούν για εμένα.

    • Αν αφήσω τους άλλους να δουν ότι είμαι στενοχωρημένος τότε θα με πληγώσουν περισσότερο.

    Διαφοροδιάγνωση

    Όσον αφορά την Σχιζότυπη και την Οριακή Διαταραχή Προσωπικότητας παρατηρούμε επικάλυψη σε κλινικά σημεία, όπως το ότι και οι δύο διαταραχές παρουσιάζουν παροδικά ψυχωσικά επεισόδια και συναισθηματικές δυσκολίες. Η Σχιζότυπη Διαταραχή Προσωπικότητας χαρακτηρίζεται από ακαταλληλότητα ως προς το συναίσθημα και την αντίδραση, ενώ η Οριακή από αστάθεια και από γρήγορες εναλλαγές στο συναίσθημα (mood shifts). Το άτομο με Σχιζότυπη Διαταραχή επιθυμεί την απομάκρυνση ενώ το άτομο με Οριακή Διαταραχή απεναντίας θέλει οικειότητα και προσπαθεί να αποφύγει την εγκατάλειψη.

    Όσον αφορά το άτομο με Παρανοειδή Διαταραχή Προσωπικότητας και το άτομο με Σχιζότυπη Διαταραχή, ο σχιζότυπος επιθυμεί την κοινωνική απομόνωση εξαιτίας επαναλαμβανόμενων και εχθρικών ενδείξεων από το περιβάλλον. Αντίθετα, ο παρανοϊκός ευθέως καταστρέφει τις προσωπικές του σχέσεις με το να επιρρίπτει κακόβουλα κίνητρα στους άλλους (κατηγορίες). Στην Παρανοειδή Διαταραχή το άτομο μοιάζει ψυχρό και απόμακρο, ενώ στην Σχιζότυπη όχι. Το άτομο με Παρανοειδή Διαταραχή χαρακτηρίζεται από καχυποψία αλλά δεν έχει την ιδιόρρυθμη συμπεριφορά του σχιζότυπου. Ουσιαστικά ο σχιζότυπος «επιλεγεί» την απόρριψη του κόσμου ενώ ο παρανοϊκός απορρίπτεται από αυτόν.

    Παρερμηνείες στην διάγνωση ενδεχομένως να προκύπτουν όσον αφορά την Σχιζότυπη Διαταραχή και την Σχιζοφρένεια. Στην Σχιζοφρένεια όμως τα συμπτώματα πρέπει να είναι παρόντα πριν την έναρξη ψυχωσικού επεισοδίου και να επιμένουν ακόμα και όταν τα ψυχωσικά συμπτώματα υποχωρούν. Η ψυχωσική εμπειρία των ατόμων με Σχιζότυπη Διαταραχή Προσωπικότητας συνήθως είναι λιγότερο έντονη, προκαλεί μικρότερη έκπτωση στη λειτουργικότητα και δεν υποστηρίζεται με τόση βεβαιότητα από το άτομο, τα συμπτώματα δηλαδή είναι σύντομα και αποσπασματικά.

    Αντιμετώπιση

    Τα άτομο με Σχιζότυπη Διαταραχή θεωρει συνήθως ότι είναι απλώς εκκεντρικό ή μη συμβατικό. Τείνει να υποτιμά την ακαταλληλότητα της κοινωνικής του απομόνωσης και των αντιληπτικών του στρεβλώσεων. Επομένως δεν είναι τόσο εύκολο να κερδίσουμε τη σχέση με τον σχιζότυπο, λόγω του γεγονότος ότι η αυξανόμενη εξοικείωση και η οικειότητα συνήθως αυξάνουν το επίπεδο άγχους και δυσφορίας του.

    Για να αντιμετωπιστεί η Σχιζότυπη Διαταραχή είναι αναγκαίος ο συνεχής έλεγχος της πραγματικότητας καθώς και η επανάληψη ομοίων συζητήσεων, για να εμπεδώσει το άτομο ορισμένα καίριας σημασίας γεγονότα. Το άτομο χρειάζεται να εκπαιδευτεί στις κοινωνικές δεξιότητες και είναι σημαντική ή ψυχοεκπαίδευση προσαρμοσμένη στη εν λόγω διαταραχή. Στο πλαίσιο της θεραπευτικής παρέμβασης μπορεί να χρησιμοποιηθούν τεχνικές αναδόμησης της σκέψης, οι οποίες εξετάζουν τη λογική, τη συναισθηματική συλλογιστική, τις αποδείξεις, τις αποδείξεις για το αντίθετο κλπ.

    *Αποπραγματοποίηση: Η παραμόρφωση της αντίληψης του εξωτερικού κόσμου έτσι ώστε να φαίνεται περίεργος ή μη πραγματικός.

    *Υπερεγω: Σύμφωνα με την θεωρία του Freud για την δομή του ανθρωπίνου ψυχικού οργάνου, το Υπερεγώ αντιπροσωπεύει όλες τις θετικές ηθικές και κοινωνικές αξίες του ατόμου, αποτελώντας κατά κάποιο τρόπο την ηθική συνείδηση.

    *Αναίρεση (ή Ακύρωση): Προσπάθεια να εξαλείψουμε μια άσχημη ενέργεια μας, παριστάνοντας σα να μην έχει συμβεί και παράλληλα κάνοντας μία αντίθετη της, θετική ενέργεια. Προσπαθούμε ουσιαστικά να περιορίσουμε το αρνητικό συναίσθημα που αισθανόμαστε με μια επιδιορθωτική κινηση.

    Βιβλιογραφία

    American Psychiatric Association, DSM-5, Ιατρικές Εκδόσεις Λίτσας, 2015.

    McWilliams Nancy, Ψυχαναλυτική Διάγνωση. Μτφρ. Καραμπέτσου Αντωνία, Αναγνωστοπούλου Τάνια. Εκδ. Ινστιτούτο Ψυχολογίας και Υγείας, 2012.

    Schizotypal Personality Disorder (pp. 655–659). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition (2013).

    Siever, L.J. (1992). «Schizophrenia spectrum disorders». Review of Psychiatry. 11: 25–42.

    Αγγελική Τσαγκαράκη | Ψυχολόγος
    Ν.Καζαντζάκη 13 | 71202 | Ηράκλειο Κρήτης
    📞 697 2603645 • 2810 226993
    http://www.angelikitsagkaraki.com

     

     

     

    Διαταραχές της Προσωπικότητας: Σχιζοειδής Διαταραχή της Προσωπικότητας

    Διαταραχές της Προσωπικότητας: Σχιζοειδής Διαταραχή Προσωπικότητας

    Με τον όρο Διαταραχές της Προσωπικότητας εννοούμε τις συμπεριφορές και τις καταστάσεις στις οποίες ένα άτομο διαφοροποιείται από το μέσο όρο ως προς:

    • τη Γνωστική Λειτουργία (δηλαδή τους τρόπους αντίληψης και ερμηνείας του εαυτού, των άλλων ανθρώπων και γεγονότων.

    • την Συναισθηματικότητα (δηλαδή την έκταση, την ένταση, την αστάθεια και την απροσφορότητα της συγκινησιακής απάντησης).

    • την Διαπροσωπική Λειτουργικότητα.

    • τον Έλεγχο των Παρορμήσεων.

    Ουσιαστικά, το άτομο παρεκκλίνει από τις προαναφερθείσες νόρμες και από τις προσδοκίες του γενικότερου πολιτισμικού πλαισίου του. Για να διαγνωσθεί ένα άτομο με μία διαταραχή προσωπικότητας χρειάζεται να παρουσιάζονται τα παραπάνω με διάρκεια, συχνότητα και επαναληψιμότητα. Επιπλέον, θα πρέπει να προκαλείται από τις καταστάσεις αυτές έκπτωση στη λειτουργικότητα του ατόμου όσον αφορά την κοινωνική, επαγγελματική και προσωπική του ζωή.

    Σχιζοειδής Διαταραχή Προσωπικότητας – Διάγνωση

    Στη Σχιζοειδή Διαταραχή Προσωπικότητας το άτομο διακατέχεται από ένα πρότυπο απόσπασης από κοινωνικές σχέσεις και περιορισμένο εύρος έκφρασης συγκινήσεων σε διαπροσωπικές σχέσεις. Για να διαγνωσθεί ένα άτομο με Σχιζοειδή Διαταραχή Προσωπικότητας θα πρέπει να παρουσιάζει τα ακόλουθα:

    • Να μην επιθυμεί, ούτε να απολαμβάνει τις στενές σχέσεις, συμπεριλαμβανομένου του να είναι μέρος μιας οικογένειας.
    • Σχεδόν πάντα να επιλέγει μοναχικές δραστηριότητες.
    • Να μην δείχνει παρά μικρό ή κανένα ενδιαφέρον να έχει σεξουαλικές εμπειρίες με άλλο άτομο.
    • Να μην παίρνει ευχαρίστηση παρά σε λίγες, ή καμία, δραστηριότητες.
    • Να στερείται στενών φίλων ή έμπιστων προσώπων πέρα από συγγενείς πρώτου βαθμού.
    • Να φαίνεται να αδιαφορεί για τον έπαινο ή την κριτική των άλλων.
    • Να δείχνει συγκινησιακή ψυχρότητα, απόσπαση ή επιπεδωμένη συναισθηματικότητα.

    Κλινική Εικόνα

    Στο άτομο με Σχιζοειδή Διαταραχή Προσωπικότητας το συναίσθημα μοιάζει περιορισμένο και το άτομο φαίνεται απόμακρο ή υπερβολικά σοβαρό. Αν κάποιος όμως διακρίνει πίσω από αυτό το «προκάλυμμα» της αποστασιοποίησης, εντοπίζει εύκολα το φόβο αυτού του ατόμου. Στη Σχιζοειδή Προσωπικότητα είναι συχνή η δυσκολία να αντιδράσει το άτομο με ξεγνοιασιά και οι προσπάθειες για χιούμορ πολλές φορές μπορεί να φαίνονται εφηβικές ή άστοχες.

    Ως προς τον λόγο του, ο Σχιζοειδής είναι πάντα συγκροτημένος, στοχοκατευθυνόμενος και είναι πιθανό να δίνει σύντομες, συνοπτικές απαντήσεις στις ερωτήσεις. Συχνά αποφεύγει την συζήτηση και τα «πολλά λόγια». Αρκετά συχνά χρησιμοποιεί ασυνήθιστα σχήματα λόγου όπως μια παράξενη αλληγορία.
    Συχνά εκφράζει μια αδικαιολόγητη αίσθηση οικειότητας με άτομα που δεν γνωρίζει καλά ή που έχει πολύ καιρό να συναντήσει.

    Γοητεύεται και συνήθως υπερεκτιμά άψυχα αντικείμενα και μεταφυσικές θεωρίες. Αρχικά δίνει την εντύπωση ότι είναι ψυχρό και απόμακρο με αποστασιοποιημένη επιφύλαξη και έλλειψη ανάμειξης στα γεγονότα της καθημερινότητας. Το άτομο μοιάζει ήσυχο, απόμακρο, απομονωμένο. Μπορεί να ζει τη ζωή του με εξαιρετικά μικρή ανάγκη ή επιθυμία για συναισθηματικούς δεσμούς με άλλους.

    Η σεξουαλική ζωή του ατόμου με Σχιζοειδή Διαταραχή μπορεί να υπάρχει αποκλειστικά στη φαντασία του και συνήθως αναβάλλεται η σεξουαλική του ωρίμανση του επ’ αόριστον. Οι άνδρες είναι σπάνιο να δεσμευθούν επειδή είναι ανίκανοι να δημιουργήσουν και να διατηρήσουν μια στενή σχέση. Οι γυναίκες μπορεί παθητικά να αποδέχονται έναν επιθετικό άντρα που επιθυμεί δέσμευση η γάμο.

    Συνήθως, το άτομο με Σχιζοειδή Διαταραχή της Προσωπικότητας παρουσιάζει σε όλη τη διάρκεια ζωής του ανικανότητα έκφρασης άμεσου θυμού. Επενδύει έντονη συναισθηματική ενέργεια σε μη ανθρώπινα ενδιαφέροντα, όπως τα μαθηματικά και η αστρονομία και μπορεί να συνδεθεί πολύ στενά με ζώα. Συχνά προσηλώνεται σε μόδες υγιεινής, σε φιλοσοφικά κινήματα για κοινωνική πρόοδο και ιδιαίτερα σε εκείνα που δεν απαιτούν προσωπική ανάμειξη.

    Μοιάζει αυτοαπορροφημένο και υπερασχολούμενο σε τεράστιο βαθμό με φαντασιώσεις αλλά ταυτόχρονα δεν παρουσιάζει απώλεια της ικανότητας αναγνώρισης της πραγματικότητας. Οι επιθετικές και βίαιες πράξεις σπάνια περιλαμβάνονται στο φάσμα των αντιδράσεων του ατόμου αυτού και οι περισσότερες απειλές, πραγματικές ή φανταστικές, αντιμετωπίζονται με φαντασιωσική παντοδυναμία ή με παραίτηση. Συχνά δίνει πραγματικά πρωτότυπες, καινοτόμες και δημιουργικές ιδέες. Είναι άτομο που επιτυγχάνει και διακρίνεται σε ασυνήθιστα για το μέσο όρο επαγγέλματα και ενδιαφέροντα. Η μνήμη και οι άλλες γνωσιακές ικανότητες λειτουργούν σε εξαιρετικά καλό βαθμό.

    Αιτίες – Παράγοντες Πρόκλησης

    Όπως συνήθως συμβαίνει σε οποιαδήποτε διαταραχή οι παράγοντες που μπορεί να οδηγήσουν σε αυτή, είναι πολυποίκιλοι. Το άτομο που εμφανίζει Σχιζοειδή Διαταραχή της Προσωπικότητας συχνά προέρχεται από ένα περιβάλλον με απόμακρους ή ψυχρούς γονείς. Οι πρώτοι φροντιστές του ατόμου συχνά είναι αποστασιοποιημένοι από την ικανοποίηση των αναγκών του. Είναι συνήθως οι γονείς που αλληλεπιδρούν με μηχανικό αυτοματοποιημένο τρόπο. Το άτομο λοιπόν αναπτύσσει έναν ψευδή εαυτό προκειμένου να ικανοποιήσει τους γονείς. Αυτό οδηγεί σε έλλειψη ταυτότητας και εσωτερικότητας και κατ’ επέκταση σε μια Σχιζοειδή Προσωπικότητα. Όσον αφορά τους βιολογικούς παράγοντες αν και έχει βρεθεί γενετική συσχέτιση για την κληρονομικότητα της Σχιζοειδούς Διαταραχής της Προσωπικότητας, τα ακριβή γονίδια που ευθύνονται για την εκδήλωση της παραμένουν άγνωστα.

    Ψυχαναλυτική Θεώρηση

    • Σύμφωνα με τον Fairbairn (1940): Όταν δεν ικανοποιείται η πείνα του παιδιού, τότε εκείνο θεωρεί ότι υπάρχει απόκρυψη του στήθους. Συμβολικά αυτό μεταφράζεται στο ότι η επιθυμία του επέφερε καταστροφή, άρα τελικά εκείνο αποσύρεται, προκειμένου να προστατεύσει το ποθητό αντικείμενο (στήθος).

    • Ο Deutsch (1942) αναφέρει: Στο παιδί μπορεί να συντελείται μία μηχανική εκμάθηση αλληλεπίδρασης χωρίς συναισθηματικό τόνο, λόγω του περιβάλλοντος του. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα την έλλειψη ενσυναίσθησης για τους άλλους.

    • Ο Winnicot (1956, 1958) ισχυρίστηκε: Το άτομο δημιουργεί έναν ψευδή εαυτό, που λειτουργεί ως προστασία από τις αποτυχίες του πραγματικού του εαυτού, μοιάζει λοιπόν σαν να «μην αισθάνεται».

    • Σύμφωνα με την McWilliams (1994): Η «αυτιστική» (αυτιστική εννοώντας επικεντρωμένη στον εαυτό) σκέψη του σχιζοειδούς αποτελεί μία προσπάθεια άμυνας απέναντι σε έναν αχόρταγο και καταστρεπτικό κόσμο.

    Ο Winnicott (όπως προαναφέρθηκε) σύμφωνα με την θεωρία των αντικειμενότροπων σχέσεων* υποστηρίζει ότι ο σχιζοειδής χρειάζεται την συναισθηματική αλληλεπίδραση, αλλά υπό τους δικούς του όρους και όχι βάσει του καθορισμού της σχέσης από τους άλλους. Αν δεν μπορέσει να σχετιστεί υπό τους όρους του, προτιμά να απομονωθεί και να μην σχετιστεί. Ο D. Laing ισχυρίστηκε ότι η συνεχής απομόνωση από τους άλλους οδηγεί σταδιακά σε μία έκπτωση της κοινωνικής πραγματικότητας, με αποτέλεσμα η αυτοεικόνα να γίνεται όλο και πιο θολή, θαμπή και τελικά να φαίνεται στον ίδιο τον άνθρωπο μη ρεαλιστική.

    Ο Ralph Klein (1995), παραθέτει μια ενδιαφέρουσα οπτική στην οπτική που έχουμε για το άτομο με Σχιζοειδή Διαταραχή. Σύμφωνα με τον Klein το άτομο με Σχιζοειδή Διαταραχή της Προσωπικότητας δεν έχει απαραίτητα την εξωτερική κλινική εικόνα που παρατίθεται από το DSM. Αντιθέτως, φαίνεται κοινωνικά διαθέσιμος, εμπλέκεται σε αλληλεπίδραση με τους άλλους, ενώ ταυτόχρονα είναι συναισθηματικά αποσυρμένος και βρίσκεται σε κάποιο εσωτερικό ασφαλές σημείο του προσωπικού του κόσμου.

    Η απόσυρση και η αποσύνδεση από τον έξω κόσμο που φαίνεται να είναι ένα χαρακτηριστικό σημείο της παθολογίας, πολλές στιγμές είναι συγκαλυμμένη και όχι προφανής. Η φαντασία χρησιμοποιείται σαν μέσο προαγωγής μιας ιδιάζουσας σχέσης, υπό την έννοια ότι μέσω της φαντασίας και ιδιαίτερα της φαντασίωσης το άτομο θεωρεί ότι έχει σχέση με κάποιους άλλους ανθρώπους ή αντικείμενα, ενώ ταυτόχρονα προστατεύεται από τη συναισθηματική απαίτηση και «υποχρέωση» που έχει η σχέση.

    Ο μηχανισμός άμυνας που χρησιμοποιείται κατεξοχήν από το άτομο με Σχιζοειδή Διαταραχή, είναι αυτός της Παλινδρόμησης*. Στην ουσία ο κλασικός αυτός μηχανισμός άμυνας χρησιμεύει στο άτομο για να αποσυρθεί όντας συντετριμμένο, από τον έξω κόσμο, πίσω σε ένα στάδιο όπου αισθάνεται ασφαλής. Ο μηχανισμός αυτός της παλινδρόμησης περιλαμβάνει δύο διαφορετικούς υπομηχανισμούς: προς τα μπρος και προς τα πίσω. Η προς τα μπρος παλινδρόμηση αναφέρεται στη χρήση της φαντασίας, συχνά με ένα αυτοερωτικό ή δίχως αντικείμενο περιεχόμενο. Η προς τα πίσω παλινδρόμηση, με αυτή την έννοια, αποτελεί ένα μοναδικό φαινόμενο και αναπαριστά την ύστατη απόπειρα εύρεσης ενός πλαισίου ασφαλείας και προστασίας.

    Διαφοροδιάγνωση

    Πολλές φορές, η Σχιζοειδής Διαταραχή της Προσωπικότητας συγχέεται με άλλες Διαταραχές Προσωπικότητας και όχι μόνο. Συνήθης είναι η παρομοίωση της με τη Σχιζότυπη Διαταραχή Προσωπικότητας, ακόμα και με την Σχιζοφρένεια. Σε αντίθεση όμως με τους ασθενείς με Σχιζοφρένεια ή με Σχιζότυπη Διαταραχή, τα άτομα με Σχιζοειδή Διαταραχή, δεν έχουν σχιζοφρενείς συγγενείς και μπορεί να έχουν επιτυχημένο επαγγελματικό ιστορικό.

    Η Σχιζοφρένεια διαφέρει επίσης ως προς το ότι παρουσιάζονται διαταραχές στη σκέψη του ατόμου καθώς παραληρητικές ιδέες. Θεωρητικά, η κύρια διάκριση ανάμεσα στο άτομο με Σχιζότυπη Διαταραχή της Προσωπικότητας και στο άτομο με Σχιδοειδή Διαταραχή της Προσωπικότητας, είναι ότι ο σχιζοτυπικός, παρουσιάζει μεγαλύτερη ομοιότητα με το σχιζοφρενικό ασθενή στην παραδοξότητα της αντίληψης, της σκέψης, της συμπεριφοράς και της επικοινωνίας.

    Πολύ συνήθης είναι η παρερμηνεία της Σχιζοειδούς με την Παρανοειδή Διαταραχή της Προσωπικότητας. Η διαφορά τους έγκειται στο ότι στην Παρανοειδή Διαταραχή είναι μεγαλύτερη η κοινωνική συμμετοχή του ατόμου και λεκτικά η επιθετική συμπεριφορά είναι εντονότερη.

    Όσον αφορά την Σχιζοειδή και την Αποφευκτική Διαταραχή της Προσωπικότητας, αν και το άτομο μοιάζει εξίσου συναισθηματικά περιορισμένο, στην Αποφευκτική βιώνει τη μοναξιά με δυσφορία, έχει πλουσιότερο ιστορικό αντικειμενότροπων σχέσεων στο παρελθόν και δεν επιδίδεται σε τόσες πολλές «αυτιστικές» ονειροπολήσεις.

    Σχιζοειδής Διαταραχή και Κατάθλιψη

    Ο Σχιζοειδής μοιάζει με τον Καταθλιπτικό γιατί μοιράζεται μία έντονη δυσκολία στη βίωση αισθημάτων ευχαρίστησης, μοιάζει μοναχικός και κοινωνικά μη αποτελεσματικός. Παρουσιάζεται και στις δύο διαταραχές η ψυχοκινητική έκπτωση και η μειωμένη λειτουργικότητα. Το άτομο με κατάθλιψη όμως είναι ικανό να νιώσει πόνο, αποθάρρυνση και αισθήματα αναξιότητας. Αισθάνεται ενοχές και σκέφτεται το μέλλον δυσοίωνο. Η απρόσφορη ενοχή οδηγεί στη δημιουργία αισθημάτων κριτικής και αυτοτιμωρίας. Αντίθετα, ο Σχιζοειδής δεν έχει το συναισθηματικό βάθος για να νιώσει και να αντιληφθεί τον πόνο με τον
    ίδιο τρόπο.

    Βασικές Πεποιθήσεις του ατόμου με Σχιζοειδή Διαταραχή Προσωπικότητας

    • Είμαι διαφορετικός, είμαι κάτι περίεργο.

    Δεν ανήκω πουθενά.

    • Είμαι βαρετός.

    • Έχω άσχημη προσωπικότητα, δεν είμαι φυσιολογικός.

    • Οι άνθρωποι είναι σκληροί και σε «χτυπούν» όταν είσαι αδύναμος.

    • Ο κόσμος είναι εχθρικός.

    Αντιμετώπιση

    Για να αντιμετωπιστεί η Σχιζοειδής Διαταραχή της Προσωπικότητας χρειάζεται το άτομο να κοινωνικοποιηθεί και να έρθει σε επαφή με τον έξω κόσμο. Είναι πολύ βοηθητικό να εμπλακεί σε κοινωνικές δράσεις και ακαδημαϊκές δραστηριότητες. Θα χρειαστεί να αναζητήσει δραστηριότητες που αποτελούν πηγή ευχαρίστησης. Είναι καίριας σημασίας η μείωση του κοινωνικού άγχους του και η αύξηση αυτοπεποίθησης και της εικόνας εαυτού.

    Η θεραπεία του Σχιζοειδούς ατόμου από τη φύση της είναι αρκετά δύσκολη, εξαιτίας των πεποιθήσεων που έχουν αυτοί οι άνθρωποι για τον εαυτό τους και για την επικοινωνία με τους άλλους. Είναι αναγκαία η «διαπραγμάτευση» ενός συνεργατικού τρόπου θέσπισης μιας λίστας προβλημάτων και μιας λίστας θεραπευτικών στόχων.

    Ο θεραπευτής χρειάζεται με έναν εκμαιευτικό τρόπο, μαζί με τη συνεργασία του θεραπευομένου να δομήσει μία λίστα με όσα θέλει ο ίδιος να «δουλέψει», γιατί στην αντίθετη περίπτωση οι δικές του εικασίες θα αποτελέσουν εμπόδιο στην πρόοδο της θεραπείας. Είναι σαφές ότι δεν είναι καθόλου εύκολη η επίτευξη μιας κοντινής προσωπικής θεραπευτικής σχέσης με το άτομο με Σχιζοειδή Διαταραχή, καθώς και η εμπλοκή του σε διαδικασία εσωτερίκευσης και αυτογνωσίας.

    *Αντικειμενότροπες Σχέσεις: Η συγκεκριμένη θεωρία έρχεται να τονίσει τον σημαντικό ρόλο που παίζει η πρώτη σχέση μεταξύ μητέρας – βρέφους στην ανάπτυξη της ταυτότητας του παιδιού και της ψυχικής του δομής.

    *Παλινδρόμηση: Η μετάβαση σε ένα προηγούμενο αναπτυξιακό στάδιο (στα παιδιά) ή σε μία προγενέστερη κατάσταση γιατί η παρούσα κατάσταση μας προκαλεί άγχος και μας δυσκολεύει. Για παράδειγμα ένα παιδί «παλινδρομεί» με την έλευση ενός νέου μέλους στην οικογένεια, καθώς αισθάνεται ζήλεια και δυσκολεύεται να αποδεχθεί την νέα κατάσταση.

    Βιβλιογραφία

    American Psychiatric Association, DSM-5, Ιατρικές Εκδόσεις Λίτσας, 2015.

    Guntrip Harry, Schizoid Phenomena, Object Relations and the Self, Routledge, 1992.

    Maitland Sara, A book of Silence, Counterpoint, 2010.

    Αγγελική Τσαγκαράκη | Ψυχολόγος
    Ν.Καζαντζάκη 13 | 71202 | Ηράκλειο Κρήτης
    📞 697 2603645 • 2810 226993
    http://www.angelikitsagkaraki.com

    Διαταραχές Προσωπικότητας: Παρανοειδής Διαταραχή της Προσωπικότητας

    Διαταραχές της Προσωπικότητας: Παρανοειδής Διαταραχή της Προσωπικότητας

    Με τον όρο Διαταραχές της Προσωπικότητας εννοούμε τις συμπεριφορές και τις καταστάσεις στις οποίες ένα άτομο διαφοροποιείται από το μέσο όρο ως προς:

    • την Γνωστική Λειτουργία (δηλαδή τους τρόπους αντίληψης και ερμηνείας του εαυτού, των άλλων ανθρώπων και γεγονότων.

    • την Συναισθηματικότητα (δηλαδή την έκταση, την ένταση, την αστάθεια και την απροσφορότητα της συγκινησιακής απάντησης).

    • την Διαπροσωπική Λειτουργικότητα.

    • τον Έλεγχο των Παρορμήσεων.

    Ουσιαστικά το άτομο παρεκκλίνει από τις προαναφερθείσες νόρμες και από τις προσδοκίες του γενικότερου πολιτισμικού πλαισίου του. Για να διαγνωσθεί ένα άτομο με μία διαταραχή προσωπικότητας χρειάζεται να παρουσιάζονται τα παραπάνω με διάρκεια, συχνότητα και επαναληψιμότητα. Επιπλέον θα πρέπει να προκαλείται από τις καταστάσεις αυτές έκπτωση στην λειτουργικότητα του ατόμου όσον αφορά την κοινωνική, επαγγελματική και προσωπική του ζωή.

    Παρανοειδής Διαταραχή Προσωπικότητας – Διάγνωση

    Στην Παρανοειδή Διαταραχή Προσωπικότητας το άτομο διακατέχεται από δυσπιστία και καχυποψία για τους άλλους. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να ερμηνεύει τα κίνητρα τους ως κακόβουλα. Για να διαγνωσθεί ένα άτομο με Παρανοειδή Διαταραχή Προσωπικότητας θα πρέπει να εμφανίζει τα ακόλουθα :

    Υποψίες χωρίς επαρκή λόγο και αποδείξεις, να ισχυρίζεται ότι οι άλλοι το εκμεταλλεύονται, το βλάπτουν ή το εξαπατούν.

    • Έντονη ενασχόληση με αδικαιολόγητες αμφιβολίες σχετικά με την αφοσίωση ή την αξιοπιστία του περιβάλλοντος του (συγγενείς, φίλοι, συνεργάτες).

    Απροθυμία να εμπιστευθεί άλλους εξαιτίας αδικαιολόγητου φόβου ότι οι πληροφορίες θα χρησιμοποιηθούν κακόβουλα εναντίον του.

    Υπότευεται κρυμμένα μηνύματα και νοήματα, εξευτελιστικά ή απειλητικά, σε αθώα γεγονότα και καταστάσεις.

    Κρατάει κακίες με επίμονο τρόπο (δεν συγχωρεί προσβολές, αδικίες και ταπεινώσεις).

    Αντιλαμβάνεται επιθέσεις στον χαρακτήρα ή την υπόληψη του που δεν γίνονται αντιληπτές από τους άλλους και είναι σε ετοιμότητα να αντιδράσει με θυμό ή να αντεπιτεθεί.

    • Παρουσιάζει επανειλημμένες υποψίες, χωρίς αιτιολόγηση, που αφορούν την πίστη του συζύγου ή του ερωτικού συντρόφου.

    Κλινική Εικόνα

    Το κύριο χαρακτηριστικό της Παρανοειδούς Διαταραχής Προσωπικότητας είναι μια γενικευμένη και αδικαιολόγητη τάση καχυποψίας, που αρχίζει νωρίς στην ενήλικη ζωή και παρουσιάζεται σε μια ποικιλία καταστάσεων. Το άτομο τείνει να ερμηνεύει τις πράξεις των άλλων ατόμων σαν σκόπιμα ταπεινωτικές ή απειλητικές.

    Σχεδόν μόνιμα, περιμένει ότι οι άλλοι θα το εκμεταλλετευτούν ή θα το βλάψουν με κάποιο τρόπο. Αμφισβητεί αδικαιολόγητα την αφοσίωση ή την αξιοπιστία των φίλων ή των συνεργατών και συνήθως είναι παθολογικά ζηλότυπο, αμφισβητώντας αδικαιολόγητα την πίστη του συζύγου ή του ερωτικού του συντρόφου.

    Το άτομο με Παρανοειδή Διαταραχή Προσωπικότητας εξωτερικεύει τα συναισθήματά του χρησιμοποιώντας την άμυνα της προβολής, που σημαίνει ότι αποδίδει στους άλλους παρορμήσεις σκέψεις που είναι ανίκανο να αποδεχθεί και να παραδεχθεί σαν δικές του. Συχνά παρερμηνεύει, είναι συναισθηματικά συγκρατημένο και μοιάζει απαθές σε στιγμές που θα χρειαζόταν να αντιδράσει. Περηφανεύεται ότι είναι λογικο και αντικειμενικό. Έχει έλλειψη ζεστασιάς, εντυπωσιάζεται και δίνει μεγάλη σημασία στη δύναμη και στην ιεραρχία, εκφράζοντας περιφρόνηση για όσους φαίνονται αδύναμοι ή άρρωστοι.

    Σε κοινωνικές περιστάσεις το άτομο με την εν λόγω διαταραχή μπορεί να παρουσιάζεται πολυάσχολο. Συχνά προκαλεί το φόβο ή την σύγκροουση με τους άλλους.

    Αιτίες

    Η αιτία της εμφάνισης της Παρανοειδούς Διαταραχής Προσωπικότητας είναι πολυπαραγοντική. Ενοχοποιούνται περιβαλλοντικοί, βιολογικοί και γενετικοί παράγοντες.

    Καθοριστικό ρόλο έχουν οι πρώιμες εμπειρίες της παιδικής ηλικίας. Πιθανόν το άτομο που έχει βιώσει ένα συναισθηματικό τραύμα, διαμορφώνει την αντίληψη, η οποία τελικά γίνεται παγιωμένη πεποίθηση, ότι «ο κόσμος είναι κακός και επικίνδυνος». Πολλές φορές το άτομο οδηγείται στο να πιστεύει ακράδαντα πως όλοι είναι εχθρικοί και αρνητικά διακείμενοι προς το πρόσωπο του, χωρίς να αντιλαμβάνεται την δίκη του στάση στα πράγματα, επομένως έχει μια στρεβλή εικόνα τόσο των άλλων όσο και του ίδιου του, του εαυτού.

    Σύμφωνα με την ψυχαναλυτική θεώρηση, κατά την πρώτη φάση ανάπτυξης του το «εγώ»* (αρχαϊκό εγώ), δεν είναι ικανό να κατανοήσει ότι όλη η ζωή αποτελείται από κομμάτια που εμπεριέχουν και θετικές και αρνητικές όψεις, οι οποίες αποτελούν μία σύνθετη πραγματικότητα.

    Ένας φυσιολογικός νους κατανοεί ότι υπάρχουν πράγματα που είναι καλά, και άλλα που είναι κακά σε διαφορετικά επίπεδα και με διαφορετικούς τρόπους. Η ωριμότητα και η ισορροπία συνίσταται στο να αποδέχεσαι την αμφιθυμία της ζωής και να επάγεις την ικανότητα αντοχής στην αμφιβολία και τις αντικρουόμενες πληροφορίες, πράγμα που δυσκολεύεται να αντιληφθεί το άτομο με Παρανοειδή Διαταραχή Προσωπικότητας. Επομένως στην μετέπειτα ενήλικη ζωή το άτομο μοιάζει καθηλωμένο σε ένα πρώιμο αναπτυξιακό στάδιο το οποίο δεν βίωσε με φυσιολογικό τρόπο. Το «αρχαϊκό εγώ» δεν είναι ακόμα ικανό να καταλάβει αυτά τα θέματα. Κατανοεί και αντιλαμβάνεται μόνο παραστάσεις που καταχωρούνται σαν καλές ή κακές, τόσο του εαυτού όσο και των άλλων. Η καλή μητέρα, ο κακός πατέρας για παράδειγμα, είναι διακριτές οντότητες όπως ο καλός και ο κακός εαυτός του.

    Στην θεωρία των αντικειμενότροπων* σχέσεων, ο παρανοϊκός θεωρεί τον εξωτερικό κόσμο σαν ένα μέρος με απειλητικά και άσχημα στοιχεία. Έτσι χρήζει σαν πηγή καλού και επιθυμητού τον εσωτερικό του κόσμο τον οποίον προστατεύει από τη «μόλυνση» που έρχεται από έξω. Η προβολή* ενισχύει διπλά αυτή τη διάσταση. Πρώτον, οι αρνητικές όψεις του εαυτού και των άλλων εξισορροπούνται και ελέγχονται μέσω της αποκήρυξης και δεύτερον, τα καλά κομμάτια που παραμένουν πίσω, γίνονται πιο σημαντικά επειδή φαίνονται πιο ενάρετα και αθώα, σημαντικό στοιχείο της εικόνας του παρανοϊκού. Η απώθηση όμως αυτών των αρνητικών όψεων του εαυτού έχει σαν αποτέλεσμα η πηγή αυτών να τοποθετείται έξω από τον εαυτό.

    Σε επίπεδο ρόλων, όταν για παράδειγμα οι οικογένειες ασκούν έντονη κριτική και γελοιοποιούν ένα άτομο, ουσιαστικά του έχουν προσδώσει το ρόλο του «αποδιοπομπαίου τράγου». Το άτομο δηλαδή καθημερινά βιώνει αισθήματα αδικίας και βλέπει να το κατηγορούν για πράγματα που δεν έχει κάνει. Έτσι, είναι πολύ πιθανό να παρουσιάσει Παρανοειδή Διαταραχή Προσωπικότητας.

    Διαφοροδιάγνωση

    Θα πρέπει να επισημανθεί η διαφορά μεταξύ της παρανοειδούς σχιζοφρένειας και της Παρανοειδούς Διαταραχής Προσωπικότητας. Αυτό συμβαίνει και με άλλες διαταραχες όμως η πιο συχνή αφορά στην παρανοειδή σχιζοφρένεια. Η λεκτική ομοιότητα συχνά προκαλεί σύγχυση με αποτέλεσμα να «μπερδεύονται» οι δύο διαφορετικές αυτές καταστάσεις. Η παρανοειδής σχιζοεφρένεια έγκειται στις ψυχώσεις, οι οποίες είναι καταστάσεις όπου το άτομο χάνει την επαφή με την πραγματικότητα. Στην Παρανοειδή Διαταραχή Προσωπικότητας δεν συμβαίνει αυτό καθώς το άτομο έχει μια σχετικά καλή αντίληψη της πραγματικότητας.

    Αντιμετώπιση

    Για να αντιμετωπιστεί η Παρανοειδής Διαταραχή Προσωπικότητας, θα πρέπει με την ανάλογη θεραπευτική παρέμβαση ο θεραπευόμενος να πιστέψει περισσότερο στην αξία του, καθώς και να αποδεχθεί τα αισθήματα ευαλωτότητας και φόβου που στην ουσία τον διακατέχουν. Χρειάζεται να αντικαταστήσει κάποιες διαστρεβλωμένες πεποιθήσεις και να βελτιώσει τις κοινωνικές του δεξιότητες. Επιπλέον θα χρειαστεί να μάθει να δείχνει εμπιστοσύνη στους ανθρώπους και κυρίως να μάθει να εκφράζει τα συναισθήματα του, το άγχος ή τον φόβο του, εξωτερικεύοντας τα και όχι δημιουργώντας θεωρίες συνομωσίας που μόνο εις βάρος του λειτουργούν τελικά.

     

    *Εγώ: αποτελεί συνιστώσα του μοντέλου για τη δομή του ανθρωπίνου ψυχικού οργάνου στα πλαίσια της δεύτερης τοπικής θεωρίας του Sigmund Freud. Σύμφωνα με αυτό το δομικό μοντέλο το Εγώ αποτελεί το λογικό μέρος που αν και δεν είναι έμφυτο,αναπτύσσεται και καλλιεργείται με την επίδραση της συσσωρευμένης εμπειρίας.

    *Προβολή: Μηχανισμός Άμυνας του Εγώ όπου προβάλλουμε στοιχεία και συναισθήματα του εαυτού μας σε κάποιον άλλο. Δεν αποδεχόμαστε ως δικά μας κάποια αρνητικά χαρακτηριστικά μας, και τα αποδίδουμε σε ένα άλλο πρόσωπο (π.χ. δεν ήμουν επιθετικός μαζί του, εκείνος ήταν).

    *Αντικειμενότροπες Σχέσεις: Η συγκεκριμένη θεωρία έρχεται να τονίσει τον σημαντικό ρόλο που παίζει η πρώτη σχέση μεταξύ μητέρας – βρέφους στην ανάπτυξη της ταυτότητας του παιδιού και της ψυχικής του δομής.

    Βιβλιογραφία

    American Psychiatric Association, DSM-5, Ιατρικές Εκδόσεις Λίτσας, 2015.

    McWilliams Nancy, Ψυχαναλυτική Διάγνωση. Μτφρ. Καραμπέτσου Αντωνία, Αναγνωστοπούλου Τάνια. Εκδ. Ινστιτούτο Ψυχολογίας και Υγείας, 2012.

    Winnicott, D.W., Διαδικασίες Ωρίμανσης και Διευκολυντικό Περιβάλλον. Μτφρ. Θανάσης Χατζόπουλος. Εκδ.Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2003.

    Εισαγωγή στη Γνωσιακή Θεραπεία, Judith S. Beck, Εκδόσεις Πατάκη, 2000.

    Αγγελική Τσαγκαράκη | Ψυχολόγος
    Ν.Καζαντζάκη 13 | 71202 | Ηράκλειο Κρήτης
    📞 697 2603645  2810 226993
    http://www.angelikitsagkaraki.com

    Μηχανισμοί Άμυνας

    Καθημερινά καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε διαφόρων ειδών καταστάσεις στην ζωή μας. Άλλες πολύ όμορφες και ευχάριστες, άλλες περίεργες και άλλες πολύ δύσκολες. Κάθε κατάσταση προκαλεί και τα ανάλογα συναισθήματα. Συχνά προσπαθούμε είτε να εκφράσουμε, είτε να αποκρύψουμε και πολλές φορές συμβαίνει να μην μπορούμε συνειδητά ούτε καν να κατανοήσουμε τι ακριβώς αισθανόμαστε.

    Το «εγώ»* μας προσπαθεί πάντα να μας κρατά σε μία ψυχική ισορροπία ανάμεσα στις επιθυμίες μας |«εκείνο»* ή αλλιώς ασυνείδητο| και στις υποχρεώσεις, τα «πρέπει» |υπερεγώ*|. Έτσι προσπαθεί να μειώσει το στρες και τις εσωτερικές συγκρούσεις που βιώνουμε προσπαθώντας να ισορροπήσουμε ανάμεσα στα «θέλω» και στα «πρέπει».

    Έτσι το «εγώ» μας αναζητά τις απαντήσεις μη συνειδητά μέσω των Μηχανισμών Άμυνας. Σύμφωνα με τον Sigmund Freud, οι αμυντικοί μηχανισμοί είναι αυτοματοποιημένες σκέψεις ή τεχνικές που εκτελούνται ασυνείδητα για την αντιμετώπιση στρεσογόνων καταστάσεων και ερεθισμάτων που δεν μπορούμε να διαχειριστούμε.

    Οι αμυντικοί μηχανισμοί αν και παραποιούν την πραγματικότητα γύρω μας, σε πολλές περιπτώσεις είναι αναγκαίοι και βοηθητικοί. Παθολογική διάσταση αποκτούν όταν χρησιμοποιούνται συνεχώς και όταν αποτελούν το μοναδικό τρόπο για να διαχειριστούμε ή να αντιμετωπίσουμε μία κατάσταση.

    Παρακάτω περιγράφονται ορισμένοι μηχανισμοί άμυνας:

    •Άρνηση. Μη αποδοχή μίας κατάστασης ως πραγματική. Για παράδειγμα όταν χάνουμε ένα αγαπημένο πρόσωπο, αρνούμαστε να δεχτούμε ότι συμβαίνει το συγκεκριμένο γεγονός.

    Απώθηση. Η απώθηση μας οδηγεί στο να ξεχάσουμε μία δύσκολη εμπειρία που έχουμε βιώσει, μεταφέροντας την στο ασυνείδητο. Αυτό δεν σημαίνει ότι, όντας ασυνείδητη μία τέτοια εμπειρία, δεν μας επηρεάζει στην συνειδητή ζωή μας.

    Παλινδρόμηση. Η μετάβαση σε ένα προηγούμενο αναπτυξιακό στάδιο (στα παιδιά) ή σε μία προγενέστερη κατάσταση γιατί η παρούσα κατάσταση μας προκαλεί άγχος και μας δυσκολεύει. Για παράδειγμα ένα παιδί «παλινδρομεί» με την έλευση ενός νέου μέλους στην οικογένεια, καθώς αισθάνεται ζήλεια και δυσκολεύεται να αποδεχθεί την νέα κατάσταση.

    Απόσυρση. Απομάκρυνση από μία δυσφορική κατάσταση που δεν μας ευχαριστεί ή δεν θέλουμε να την διαχειριστούμε (π.χ. χρήση ουσιών για να ξεφύγουμε από μια δυσάρεστη πραγματικότητα).

    Προβολή. Προβάλλουμε στοιχεία και συναισθήματα του εαυτού μας σε κάποιον άλλο. Δεν αποδεχόμαστε ως δικά μας κάποια αρνητικά χαρακτηριστικά μας, και τα αποδίδουμε σε ένα άλλο πρόσωπο (π.χ. δεν ήμουν επιθετικός μαζί του, εκείνος ήταν).

    Ενδοβολή. Η ενδοβολη αποτελεί εσωτερίκευση των ανθρώπων του στενού περιβάλλοντος μας. Ουσιαστικά για να αισθανθούμε καλύτερα φερόμαστε όπως π.χ. οι γονείς μας παρόλο που μπορεί να μην μας αρέσει η συμπεριφορά τους.

    Εξιδανίκευση. Η πεποίθηση ότι κάποιος είναι «τέλειος». Βλέπουμε μόνο την θετική πλευρά ενός ατόμου ώστε να νιώσουμε καλύτερα και εμείς βρισκόμενοι δίπλα του. Συχνό φαινόμενο στον έρωτα (ο αρχικά εξιδανικευμενος συντροφος).

    Παντοδύναμος Έλεγχος. Η πεποίθηση ότι έχουμε τον έλεγχο σε γεγονότα που μας συμβαίνουν και μπορούμε να κατευθύνουμε τα πράγματα εκεί που θέλουμε, έτσι ώστε να μειώσουμε το άγχος που μας διακατέχει.

    Προβλητική Ταύτιση. Και σε αυτό τον αμυντικό μηχανισμό αποδίδουμε κάποια συγκεκριμένα χαρακτηριστικά (τα οποία συνήθως είναι δικά μας) σε ένα άλλο πρόσωπο, και εντέλει το άλλο πρόσωπο αρχίζει να φέρεται όπως εμείς του έχουμε προσάψει ότι είναι. Για παράδειγμα, θα μπορούσε να πει κάποιος: «Δεν είμαι εγώ ειρωνικός, εσύ είσαι ειρωνικός» και το άλλο πρόσωπο τελικά αρχίζει να είναι ειρωνικό.

    Διχοτόμηση (Σχάση). Η πεποίθηση ότι κάποιος π.χ. είναι μόνο «καλός» ή μόνο «κακός», καθώς αδυνατούμε να εμπεριέξουμε ότι κάποιος που είναι καλός μπορεί να κάνει κάποιες φορές και κακά πράγματα και το αντίστροφο.

    Διάσχιση. Η αίσθηση ότι είμαστε «έξω από το σώμα» μας όταν βιώνουμε μια οδυνηρή κατάσταση. Νιώθουμε σα να μην συμβαίνει σε εμάς και να είμαστε παρατηρητές του γεγονότος.

    Μόνωση του Συναισθήματος. Το συναίσθημα «αφαιρείται» από την κατάσταση γιατί είναι πολύ δύσκολο να το διαχειριστούμε. Παράδειγμα αποτελούν άνθρωποι που αφηγούνται μια ιστορία και ακούγονται ψυχροί και αδιάφοροι για το γεγονός που περιγράφουν.

    Εκλογίκευση. Η λογική χρησιμοποιείται ως επεξήγηση κάποιου συναισθήματος, ώστε να μην το παραδεχθούμε ευθέως.

    Διανοητικοποίηση. Προσπάθεια να αποκρύψουμε δύσκολα συναισθήματα χρησιμοποιώντας επιστημονικές γνώσεις και επεξηγήσεις που με ψυχρό τρόπο ερμηνεύουν την κατάσταση.

    Γνωστική Απόσπαση. Αντίθετες μεταξύ ιδέες και πεποιθήσεις που όμως δεν αντιλαμβανόμαστε συνειδητά ότι διαθέτουμε. Σύνηθες παράδειγμα είναι η φράση: «Δεν είμαι ρατσιστής αλλά..», όπου συνήθως μετέπειτα λέγεται κάτι άκρως περίεργο ή ρατσιστικό.

    Ακύρωση. Προσπάθεια να εξαλείψουμε μια άσχημη ενέργεια μας, παριστάνοντας σα να μην έχει συμβεί και παράλληλα κάνοντας μία αντίθετη της, θετική ενέργεια. Προσπαθούμε ουσιαστικά να περιορίσουμε το αρνητικό συναίσθημα που αισθανόμαστε με μια επιδιορθωτική κινηση.

    Στροφή εναντίον του εαυτού. Συνήθως αισθανόμαστε ενα αρνητικό συναίσθημα για κάποιον και επειδή δυσκολευόμαστε να του το εκφράσουμε το στρέφουμε στον εαυτό μας. Π.χ. Ο θυμός για κάποιον άλλον που δεν εκφράζεται, τελικά στρέφεται σε εμάς όπου γινόμαστε σκληροί και ενοχικοί προς τον εαυτό μας.

    Αντίστροφη. Το συναίσθημα το οποίο εμείς χρειαζόμαστε το προσφέρουμε στους άλλους. Για παράδειγμα, ενώ χρειαζόμαστε φροντίδα οι ίδιοι μπορούμε να γίνουμε φροντιστές των άλλων.

    Μετάθεση. Αυτό που νιώθουμε για ένα συγκεκριμένο πρόσωπο, λόγω φόβου και δισταγμού το μεταθέτουμε σε ένα άλλο. Για παράδειγμα, ο θυμός εναντίον του συζύγου μας που μας δυσκολεύει να τον εκφράσουμε, «ξεσπά» στους φίλους μας.

    Αντιδραστικός Σχηματισμός. Η μετατροπή ενός συναισθήματος που μας φαίνεται δύσκολο και απειλητικό στο ακριβώς αντίθετο του συναίσθημα (π.χ. η ζήλεια για το νεογέννητο αδερφάκι, μετατρέπεται σε υπερβολική αγάπη προς αυτό.

    Εκδραμάτιση. Η εκδήλωση μιας συμπεριφοράς με έντονο συναίσθημα σε μία κατάσταση που αυτό δεν ενδείκνυται ή δεν είναι επιτρεπτό να συμβεί (π.χ. όταν χρειάζεται να διαχειριστεί ένα σημαντικό γεγονός με το να παραστεί εκεί, το άτομο αποχωρεί).

    Αντιστάθμιση (Υπεραναπλήρωση). Προσπάθεια να κρύψουμε κάποια συναισθήματα μειονεξίας και ανεπάρκειας που αισθανόμαστε για κάτι, με το να διακριθούμε και να επιτύχουμε σε έναν άλλο τομέα.

    Σεξουαλική Επένδυση. Όταν σεξουαλικοποιούμε, δίνοντας αισθησιακή χροιά σε κάποια κατάσταση για να αποφύγουμε άλλα οδυνηρά και δύσκολα συναισθήματα.

    Μετουσίωση. Η ανάγκη του ανθρώπου να είναι αποδεκτός μέσα σε μία κοινωνία τον κάνει να μετουσιώνει πιθανές «ακατάλληλες» σκέψεις μέσα σε κοινωνικά αποδεκτές νόρμες. Για παράδειγμα, οι σαδιστικές τάσεις ενός ανθρώπου μετουσιώνονται μέσω του επαγγέλματος του και γίνεται χειρουργός.

    Ταύτιση. Η προσπάθεια να γίνουμε σαν κάποιον άλλον, επειδή εκείνος διαθέτει κάτι το οποίο εμείς δεν έχουμε.

    Οι παραπάνω αποτελούν μόνο ορισμένες από τις αμυντικές διεργασίες που επιτελεί το «Εγώ» και η αναφορά ήταν ενδεικτική. Συμπερασματικά, είναι σημαντικό να αναφερθεί πως με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, όλοι «αμυνόμαστε» για πολλούς και διαφορετικούς λόγος ο καθένας μας. Το ζητούμενο και αυτό που χρειάζεται να σκεφτούμε είναι: για ποσό χρονικό διάστημα χρειάζεται κάποιος να ζει μέσα από τις άμυνες του;

    *Εγώ, Εκείνο και Υπερεγώ: είναι οι τρεις συνιστώσες του μοντέλου για τη δομή του ανθρωπίνου ψυχικού οργάνου στα πλαίσια της δεύτερης τοπικής θεωρίας του Sigmund Freud. Σύμφωνα με αυτό το δομικό μοντέλο το Εκείνο αντιπροσωπεύει τα κίνητρα, τα ένστικτα και τις βιολογικές ανάγκες του ατόμου και κατά συνέπεια είναι έμφυτο. Το Εγώ αποτελεί το λογικό μέρος που αν και δεν είναι έμφυτο,αναπτύσσεται και καλλιεργείται με την επίδραση της συσσωρευμένης εμπειρίας. Τέλος το Υπερεγώ αντιπροσωπεύει όλες τις θετικές ηθικές και κοινωνικές αξίες του ατόμου, αποτελώντας κατά κάποιο τρόπο την ηθική συνείδηση.

    Αγγελική Τσαγκαράκη | Ψυχολόγος
    Ν.Καζαντζάκη 13 | 71202 | Ηράκλειο Κρήτης
    📞697 2603645  2810 226993
    http://www.angelikitsagkaraki.com